120 lat historii bydgoskiego cmentarza na 602 stronach. Premiera niezwykłej monografii
Cmentarz Nowofarny to nie tylko miejsce spoczynku kolejnych pokoleń bydgoszczan, ale również świadek historii miasta i niezwykła galeria sztuki sepulkralnej. Jego dziejom poświęcono obszerną, liczącą 602 strony monografię, której uroczysta premiera odbyła się 4 listopada w Młynach Rothera. Zainteresowanie mieszkańców było ogromne – sala wypełniła się po brzegi.
Inne z kategorii
Nowe przystanki wiedeńskie na Gdańskiej. Prace zakończą się w grudniu
Książka „Cmentarz Nowofarny w Bydgoszczy. Historia – Pamięć – Dziedzictwo” ukazała się nakładem Wydawnictwa Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego. Jej autorkami są trzy badaczki związane z bydgoską uczelnią: dr Anetta Głowacka-Penczyńska, dr Monika Opioła-Cegiełka i dr Agnieszka Wysocka.
Publikacja jest owocem kilkuletnich badań naukowych. W pracach nad nią uczestniczyła również grupa studentów kierunku Zarządzanie Dziedzictwem Kulturowym i Ochrona Zabytków UKW, którzy dokumentowali historyczne nagrobki i grobowce.
Cmentarz, który ma już 120 lat
Historia Cmentarza Nowofarnego przy ulicy Artyleryjskiej sięga początku XX wieku. Nekropolia powstała w 1906 roku z inicjatywy ks. Ryszarda Markwarta, ówczesnego proboszcza bydgoskiej fary.
Przed 1920 rokiem Bydgoszcz była miastem, w którym znaczącą część nekropolii stanowiły cmentarze ewangelickie. Nowofarny, obok starszego cmentarza Starofarnego przy ulicy Grunwaldzkiej, należał do najważniejszych katolickich miejsc pochówku.
Warto przypomnieć, że Cmentarz Nowofarny jest interesujący także z punktu widzenia historii architektury i sztuki ogrodowej.
Jak wynika z badań przedstawionych wcześniej przez dr Agnieszkę Wysocką, założenie zieleni, inspirowane barokowymi ogrodami, przygotował inżynier i projektant ogrodów Ernst Larass. Z kolei budynki cmentarne powstały według rysunków Rogera Sławskiego, znanego architekta, którego twórczość zajmuje ważne miejsce w dziejach architektury polskiej pierwszej połowy XX wieku.
Charakterystyczna ceglana brama, układ alejek, zieleń oraz zabytkowe nagrobki tworzą przestrzeń, której wartość wykracza daleko poza funkcję grzebalną.
Kamienne świadectwa dziejów Bydgoszczy
Cmentarz Nowofarny można traktować jak szczególną kronikę miasta. Zachowane nagrobki przypominają o ludziach, którzy przez dziesięciolecia tworzyli jego życie społeczne, religijne, gospodarcze i kulturalne.
Są wśród nich przedstawiciele rodzin mieszczańskich, duchowni, lekarze, społecznicy i ludzie zasłużeni dla Bydgoszczy. Ich grobowce pozostają nie tylko miejscami rodzinnej pamięci, ale również dokumentami epoki.
Wiele zabytkowych pomników świadczy o wysokim poziomie miejscowych warsztatów kamieniarskich. Rzeźby aniołów, postacie żałobnic, krzyże, inskrypcje i dekoracje symboliczne pozwalają odczytywać dawny język sztuki nagrobnej. Niektóre obiekty można powiązać z konkretnymi twórcami i zakładami rzemieślniczymi.
To właśnie połączenie historii mieszkańców, architektury i sztuki stanowi jeden z najciekawszych wymiarów nowej monografii.
Książka poświęcona pamięci ks. Stanisława Kotowskiego
Szczególnie poruszający jest wstęp do publikacji. Autorki zestawiają w nim dwie postacie duchownych związanych z bydgoską farą: ks. Ryszarda Markwarta, inicjatora powstania cmentarza, zmarłego 16 sierpnia 1906 roku, oraz ks. infułata Stanisława Kotowskiego, wieloletniego proboszcza parafii katedralnej, zmarłego 23 sierpnia 2026 roku.
To właśnie pamięci ks. Kotowskiego poświęcono książkę.
W ten sposób dzieje nekropolii nabierają dodatkowego znaczenia. Historia cmentarza nie jest bowiem zamkniętą opowieścią o odległej przeszłości. Dopisują ją kolejne pokolenia bydgoszczan.
Nie tylko dla historyków
Autorki monografii reprezentują różne dziedziny nauki. Dr Anetta Głowacka-Penczyńska specjalizuje się w historii społecznej i gospodarczej oraz historii życia codziennego. Dr Monika Opioła-Cegiełka zajmuje się historią Bydgoszczy, zwłaszcza XIX wieku i dwudziestolecia międzywojennego, a także problematyką pamięci historycznej. Dr Agnieszka Wysocka jest historyczką sztuki, badaczką architektury XIX i XX wieku oraz autorką opracowań dotyczących zabytków Bydgoszczy i regionu.
Połączenie tych perspektyw pozwoliło spojrzeć na cmentarz nie tylko jako na zbiór zabytków, lecz także jako na miejsce, w którym można odczytać historię społeczności miejskiej.
Znaczenie publikacji podkreślił w swojej opinii dr hab. Piotr Gołdyn, profesor Akademii Zamojskiej, zwracając uwagę na przedstawienie okoliczności powstania nekropolii oraz przypomnienie zasłużonych bydgoszczan, którzy znaleźli na niej miejsce spoczynku.
Wydanie książki wpisuje się w obchody dwóch jubileuszy: 120-lecia Cmentarza Nowofarnego oraz 680-lecia nadania Bydgoszczy praw miejskich.
Jej znaczenie wykracza jednak poza rocznicowe uroczystości. To próba ocalenia od zapomnienia fragmentu materialnego i duchowego dziedzictwa miasta. Każdy z zabytkowych nagrobków jest przecież nie tylko dziełem kamieniarza, ale również świadectwem czyjegoś życia.
„Cmentarz Nowofarny w Bydgoszczy. Historia – Pamięć – Dziedzictwo” ukazał się w 2026 roku nakładem Wydawnictwa Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego. Publikacja liczy 602 strony i jest dostępna w księgarni wydawnictwa.
