Wernisaż wystawy „Etno/Bydgoszcz. Kolekcja etnograficzna Muzeum Okręgowego im. Leona Wyczółkowskiego w Bydgoszczy” odbył się 17 września w Gmachu Głównym przy ul. Gdańskiej 4. Po raz pierwszy muzealna kolekcja etnograficzna została przedstawiona jako jedna, spójna opowieść – nie tylko o zgromadzonych przedmiotach, ale również o ludziach, którzy je tworzyli, dokumentowali i ocalali od zapomnienia.

Na wystawie znalazły się dzieła sztuki ludowej i nieprofesjonalnej, rzeźby, obrazy, tkaniny, hafty i przykłady tradycyjnego zdobnictwa. Zwiedzający zobaczą także wyposażenie dawnych wiejskich wnętrz, narzędzia rzemieślnicze, przedmioty codziennego użytku oraz materiały archiwalne.

Bydgoska etnografia zaczęła się od Kamerunu

Historia bydgoskiej kolekcji etnograficznej zaczęła się dość nieoczekiwanie. Jej początkiem był przekazany w 1895 roku Towarzystwu Historycznemu Obwodu Nadnoteckiego zbiór przedmiotów pochodzących z Kamerunu. Przez kolejne dziesięciolecia kolekcję rozwijano przede wszystkim w kierunku pozaeuropejskim.

Bydgoszcz okresu zaborów była szybko rozwijającym się miastem przemysłowym, zamieszkanym w znacznej części przez ludność niemiecką. Nie sprzyjało to ani praktykowaniu miejscowych tradycji ludowych, ani systematycznemu gromadzeniu związanych z nimi pamiątek. Zmiana zaczęła następować w okresie międzywojennym. Organizowano wówczas spotkania poświęcone miejscowym zwyczajom, pokazom przygotowywania tradycyjnych potraw, muzyce i teatrowi, a także wystawy regionalnych wyrobów.

Utworzone 5 sierpnia 1923 roku Muzeum Miejskie przejęło zbiory dawnego Towarzystwa Historycznego. Już wówczas pojawiały się postulaty, aby instytucja mocniej zainteresowała się lokalnym dziedzictwem ludowym. Rozwój kolekcji przerwała II wojna światowa, podczas której część zabytków została rozproszona lub bezpowrotnie utracona.

Po wojnie niektóre obiekty przekazano muzeom w Warszawie i Toruniu. Dopiero współpraca podjęta w latach 70. z placówkami w Żninie, Kcyni i Tucholi pozwoliła bydgoskiemu muzeum szerzej zająć się kulturą regionu. Przełomowym wydarzeniem było utworzenie w 1986 roku Działu Etnografii. Jego pierwszymi kierowniczkami były Wiesława Wolna, a następnie Maria Flink-Huryn.

Ponad trzy tysiące świadków codziennego życia

Zbiory Działu Etnografii liczą obecnie ponad trzy tysiące muzealiów. Uzupełnia je około 1500 książek i czasopism zgromadzonych w muzealnej bibliotece.

Ekspozycja przybliża dziedzictwo Kujaw, Pałuk, Krajny, Kociewia, ziemi chełmińskiej i dobrzyńskiej, Borów Tucholskich oraz Kaszub. Pokazuje zarówno odświętną sztukę – rzeźbę, malarstwo, stroje i hafty – jak i przedmioty towarzyszące zwyczajnemu życiu mieszkańców wsi. To właśnie narzędzia, sprzęty domowe i wyroby dawnych rzemieślników mówią niekiedy o życiu poprzednich pokoleń więcej niż najbardziej uczone opracowania.

Wystawa przypomina jednocześnie, że Bydgoszcz była ważnym ośrodkiem badań, dokumentowania i popularyzowania kultury ludowej. Z miastem wiązało się wielu badaczy, dziennikarzy, artystów oraz społeczników zajmujących się folklorem.

Ludzie, którzy ocalali tradycję

Już Oskar Kolberg wymieniał Bydgoszcz i Fordon w swoich pracach dotyczących Kujaw nadwiślańskich. Zapisywał również pochodzące z tych okolic pieśni i przysłowia.

Od 1948 roku w bydgoskiej rozgłośni Polskiego Radia pracowała Anna Jachnina, znana między innymi jako autorka słów okupacyjnej piosenki „Siekiera, motyka”. Przygotowała ponad 300 audycji poświęconych przede wszystkim twórcom ludowym Pomorza i Kujaw.

W Bydgoszczy urodziła się także Klara Prillowa – artystka, społeczniczka i etnografka amatorka. Z miastem związani byli Kazimierz Walukiewicz oraz wybitny malarz nieprofesjonalny Teofil Ociepka.

Szczególne miejsce na wystawie zajmuje Wanda Szkulmowska, znawczyni i animatorka kultury ludowej. Jej wieloletnia współpraca z twórcami miała ogromne znaczenie dla zachowania regionalnych tradycji oraz wzrostu zainteresowania sztuką ludową.

Tradycja nie jest zamknięta w gablocie

Opowieść przygotowana przez muzealników nie kończy się na dawnych przedmiotach. W Bydgoszczy przez dziesięciolecia działały instytucje i środowiska przekazujące folklor kolejnym pokoleniom.

W 1958 roku powstał Zespół Pieśni i Tańca „Ziemia Bydgoska”, a w 1980 roku Zespół Pieśni i Tańca „Płomienie”. Regionalne tradycje wspierało Kujawsko-Pomorskie Towarzystwo Kulturalne, a także bydgosko-toruński oddział Stowarzyszenia Twórców Ludowych. Ważną rolę w dokumentowaniu muzycznego dziedzictwa odegrała Akademia Muzyczna.

Kamieniem milowym było utworzenie w 1991 roku Galerii Sztuki Ludowej i Nieprofesjonalnej przy Kujawsko-Pomorskim Centrum Kultury. Do współczesnych inicjatyw należą między innymi festiwal „Ethniesy” oraz Jarmark Kujawsko-Pomorski. Sztuka ludowa została również wskazana jako jeden z obszarów kreatywności Bydgoszczy w ramach Sieci Miast Kreatywnych UNESCO.

Wystawie mają towarzyszyć zajęcia edukacyjne i warsztaty prowadzone przez twórców ludowych. Dzięki nim tradycyjne techniki nie będą prezentowane wyłącznie jako pamiątki minionego świata, lecz jako żywe umiejętności przekazywane przez ich współczesnych depozytariuszy.

Powstanie stała ekspozycja

Muzeum zapowiada dalszy rozwój kolekcji. Planowane jest między innymi jej poszerzenie o zbiory pozaeuropejskie, co będzie nawiązaniem do najstarszych dziejów bydgoskiego muzealnictwa. W przyszłym Muzeum Historii Bydgoszczy ma natomiast powstać stała ekspozycja etnograficzna.

Placówka podejmuje również starania o wpisanie praktyk, zwyczajów i obrzędów związanych z Bydgoszczą na Krajową listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Chodzi między innymi o tradycje bydgoskiego szyperstwa, miejscową gwarę oraz dziedzictwo związane z Kanałem Bydgoskim.

Wystawę „Etno/Bydgoszcz” można oglądać w Gmachu Głównym Muzeum Okręgowego przy ul. Gdańskiej 4 do 23 maja 2027 roku. Kuratorkami ekspozycji są dr Anna Kornelia Jędrzejewska i Alicja Leks, a przy jej przygotowaniu współpracowała dr Gabriela Frischke.