Czy Roman Rybarski przewidział dzisiejsze problemy gospodarcze?

Roman Rybarski – ekonomista państwa, które nie chce dusić gospodarki

6 marca 1942 roku w niemieckim obozie koncentracyjnym Auschwitz zginął Roman Rybarski – jeden z najwybitniejszych ekonomistów II Rzeczypospolitej, profesor Uniwersytetu Warszawskiego, ideolog gospodarczy obozu narodowego i współtwórca programu gospodarczego Stronnictwa Narodowego. Jego nazwisko nie jest dziś powszechnie znane poza kręgami historyków idei i ekonomii. A jednak wiele z jego diagnoz dotyczących roli państwa, podatków czy własności prywatnej brzmi dziś zaskakująco aktualnie.

Ekonomista odrodzonego państwa

Roman Rybarski urodził się w 1887 roku w Zatorze, w Galicji. Studiował prawo na Uniwersytecie Jagiellońskim, a już jako młody uczony związał się z kręgiem narodowej demokracji. W II Rzeczypospolitej był profesorem ekonomii, wykładał m.in. na Uniwersytecie Warszawskim oraz Politechnice Warszawskiej, a w latach 1928–1935 był posłem na Sejm. 

Jednocześnie należał do najważniejszych przedstawicieli tzw. krakowskiej szkoły ekonomii, która była silnie inspirowana myślą szkoły austriackiej – twórców takich jak Carl Menger czy Ludwig von Mises.

Jego dorobek naukowy był ogromny. Wśród najważniejszych dzieł znajdują się m.in.:

• Idea gospodarstwa narodowego (1919)

• System ekonomii politycznej (1924–1939)

• Przyszłość gospodarcza Polski (1933)

• Podstawy narodowego programu gospodarczego (1934). 

Rybarski próbował w nich odpowiedzieć na fundamentalne pytanie: jak ma wyglądać gospodarka państwa, które dopiero odzyskało niepodległość i musi konkurować z potęgami Europy.

Gospodarka wolna, ale narodowa

Wbrew częstym uproszczeniom Rybarski nie był dogmatycznym liberałem. Można powiedzieć, że reprezentował liberalizm państwowy, w którym wolny rynek jest podstawą życia gospodarczego, ale państwo wyznacza ramy służące interesowi narodowemu.

W swoich pracach podkreślał kilka zasad:

• konieczność stabilnego prawa gospodarczego,

• niskie podatki,

• nienaruszalność własności prywatnej,

• ograniczenie koncesji i przywilejów państwowych,

• sprzeciw wobec nadmiernego etatyzmu. 

Był też zdecydowanym krytykiem państwowych przedsiębiorstw. Uważał, że często działają one nieefektywnie, ponieważ kierują nimi decyzje polityczne, a nie rachunek ekonomiczny. Wskazywał na wysokie koszty, biurokrację i niekompetentne nominacje jako typowe problemy przedsiębiorstw państwowych. 

Jego zdaniem państwo powinno przede wszystkim tworzyć warunki dla rozwoju gospodarki, a nie zastępować przedsiębiorców.

Polityk i uczestnik podziemia

Rybarski nie był tylko uczonym. W życiu publicznym II RP należał do czołowych ideologów obozu narodowego i współtworzył program gospodarczy Stronnictwa Narodowego. 

Po wybuchu II wojny światowej włączył się w działalność Polskiego Państwa Podziemnego. W 1941 roku został aresztowany przez Niemców i osadzony na Pawiaku, a następnie wywieziony do Auschwitz, gdzie działał w konspiracji obozowej. Zginął 6 marca 1942 roku. 

Śmierć w obozie koncentracyjnym zamknęła życie jednego z najwybitniejszych ekonomistów II Rzeczypospolitej.

Co w jego myśli jest dziś aktualne?

Choć od śmierci Rybarskiego minęły ponad osiem dekad, wiele jego obserwacji brzmi dziś zaskakująco współcześnie.

1. Krytyka nadmiernego etatyzmu

Rybarski ostrzegał przed rozrostem państwa w gospodarce. Twierdził, że gdy administracja zaczyna zarządzać produkcją i przedsiębiorstwami, pojawiają się biurokracja, polityczne decyzje i spadek efektywności.

Dzisiejsze debaty o roli państwa w gospodarce – czy to w kontekście spółek skarbu państwa, czy regulacji rynku – pokazują, że problem ten wcale nie zniknął.

2. Stabilność prawa gospodarczego

Jednym z jego najczęściej powtarzanych postulatów była pewność prawa. Uważał, że przedsiębiorcy muszą działać w stabilnym otoczeniu prawnym, ponieważ ciągłe zmiany przepisów niszczą inwestycje i zaufanie do państwa. 

To postulat niezwykle aktualny w Polsce XXI wieku, gdzie zmienność prawa gospodarczego pozostaje jednym z głównych problemów wskazywanych przez przedsiębiorców.

3. Narodowy wymiar gospodarki

Rybarski podkreślał, że gospodarka nie jest wyłącznie mechanizmem ekonomicznym. Jest także narzędziem siły państwa i narodu. Dlatego państwo powinno dbać o rozwój własnego kapitału, własnych przedsiębiorców i własnych instytucji.

Ten wątek powraca dziś w debatach o bezpieczeństwie gospodarczym, strategicznych sektorach czy polityce przemysłowej.

4. Realizm ekonomiczny

Jedną z najważniejszych cech jego myśli był realizm. Rybarski odrzucał zarówno utopie socjalistyczne, jak i bezkrytyczny kapitalizm oderwany od interesu państwa.

W jego ujęciu gospodarka powinna być wolna, ale zakorzeniona w państwie i narodzie.

Zapomniany klasyk polskiej ekonomii

Roman Rybarski należał do pokolenia polskich ekonomistów, które próbowało stworzyć własną szkołę myślenia o gospodarce – niezależną zarówno od socjalizmu, jak i od bezrefleksyjnego kopiowania modeli zachodnich.

Jego nazwisko nie funkcjonuje dziś w debacie publicznej tak często jak nazwiska polityków II RP. A jednak to właśnie on pozostawił jedną z najbardziej spójnych koncepcji gospodarki narodowej w polskiej myśli ekonomicznej.

W czasach, gdy znów toczy się spór o granice interwencji państwa, rolę rynku i znaczenie interesu narodowego w gospodarce, powrót do jego pism może okazać się nie tylko lekcją historii, lecz także inspiracją do poważnej refleksji nad kierunkiem rozwoju Polski.