Zastrzec PESEL czy nie? Praktyczny poradnik: co to daje, jak działa i przed czym chroni

1. Czym właściwie jest numer PESEL?

PESEL jest przede wszystkim identyfikatorem osoby. Pozwala jednoznacznie wskazać konkretną osobę w państwowych rejestrach.

Nie powinno się go jednak traktować jak hasła, PIN-u czy podpisu. Sama znajomość naszego imienia, nazwiska i numeru PESEL nie dowodzi przecież, że ktoś posługujący się tymi danymi rzeczywiście jest nami.

Problem polega na tym, że dane identyfikacyjne mogą zostać wykorzystane przez przestępcę do podszywania się pod inną osobę.

2. Co oznacza „zastrzeżenie PESEL”?

Zastrzeżenie powoduje umieszczenie w specjalnym państwowym rejestrze informacji, że nasz numer PESEL jest zastrzeżony.

Od 1 czerwca 2024 r. banki i inne wskazane w przepisach instytucje muszą sprawdzać ten rejestr przed określonymi czynnościami, między innymi przed zawarciem umowy kredytu, pożyczki czy niektórych umów dotyczących rachunku.

W praktyce jest to więc dodatkowy „bezpiecznik”.

3. Co się stanie, jeśli przestępca spróbuje wziąć kredyt na moje dane, gdy PESEL jest zastrzeżony?

Bank przed zawarciem umowy kredytu ma obowiązek sprawdzić rejestr. Jeśli PESEL jest zastrzeżony, taka czynność powinna zostać zablokowana.

Co szczególnie ważne, przepisy przewidują bardzo poważne konsekwencje dla instytucji, która mimo zastrzeżenia zawarłaby taką umowę. Co do zasady bank nie może domagać się od konsumenta ani jego następców prawnych zaspokojenia roszczenia wynikającego z takiej umowy ani sprzedać powstałej w ten sposób wierzytelności. Analogiczne zabezpieczenie przewidziano w ustawie o kredycie konsumenckim.

To jest najważniejsza praktyczna zaleta zastrzeżenia.

4. A jeżeli PESEL nie był zastrzeżony?

Tu trzeba rozprawić się z bardzo niebezpiecznym uproszczeniem.

Brak zastrzeżenia PESEL nie oznacza, że odpowiadamy za każdy kredyt zaciągnięty przez oszusta przy użyciu naszych danych.

Jeżeli ktoś podszył się pod nas i zawarł umowę bez naszej wiedzy i woli, sam fakt, że znał nasz PESEL, nie powoduje magicznie, że to my zawarliśmy umowę.

Zastrzeżenie PESEL daje jednak dodatkową, bardzo mocną ochronę ustawową. Jeżeli numer był zastrzeżony, pojawia się prosta do ustalenia okoliczność: instytucja powinna była sprawdzić rejestr, a ustawa określa konsekwencje zawarcia umowy mimo zastrzeżenia.

Bez zastrzeżenia może natomiast powstać znacznie bardziej kłopotliwy spór: kto rzeczywiście zawarł umowę, w jaki sposób zweryfikowano jego tożsamość, jak przestępca wszedł w posiadanie danych itd.

Zastrzeżenie PESEL ma więc przede wszystkim zapobiec problemowi, zamiast pomagać rozwiązywać go dopiero po oszustwie.

5. Czy zastrzeganie PESEL jest obowiązkowe?

Nie. Osobie pełnoletniej znajdującej się w rejestrze PESEL państwo umożliwia nieodpłatne zastrzeżenie i cofnięcie zastrzeżenia. Nie jest to powszechny obowiązek obywatela.

Nie można więc przyjmować zasady: „Nie zastrzegłeś PESEL-u, więc sam jesteś sobie winien”.

6. Skoro bank powinien sprawdzić moją tożsamość, to po co jeszcze zastrzeżenie?

To dobre pytanie.

Bank nadal powinien ustalić, z kim zawiera umowę. Zastrzeżenie PESEL nie zastępuje identyfikacji człowieka.

Tworzy natomiast drugą linię obrony.

Pierwsze pytanie brzmi:

„Czy osoba zawierająca umowę rzeczywiście jest Janem Kowalskim?”

Drugie:

„Czy PESEL Jana Kowalskiego nie został zastrzeżony?”

Oszust może próbować przełamać pierwsze zabezpieczenie, np. posługując się skradzionymi danymi i dokumentami. Drugie zabezpieczenie może wtedy zatrzymać transakcję niezależnie od tego, jak przekonująco podszywa się pod ofiarę.

7. Dlaczego w takim razie wszystkie numery PESEL nie są zastrzeżone automatycznie?

To już pytanie o filozofię całego systemu.

Można sobie wyobrazić rozwiązanie odwrotne: każdy PESEL jest domyślnie zastrzeżony, a obywatel odblokowuje go tylko wtedy, gdy chce np. zaciągnąć kredyt.

Z punktu widzenia bezpieczeństwa byłaby to konstrukcja bardzo logiczna: zamiast „włącz ochronę, jeżeli o niej wiesz”, mielibyśmy zasadę „ochrona jest włączona, dopóki świadomie jej nie wyłączysz”.

Obecny system tak jednak nie działa. Dlatego to obywatel musi zastrzeżenie uruchomić.

8. Czy mając zastrzeżony PESEL, nadal mogę normalnie żyć?

Tak. Zastrzeżony PESEL nie oznacza „wyłączenia człowieka z systemu”.

Możemy normalnie pracować, korzystać z posiadanego rachunku bankowego czy posługiwać się dokumentami. Zastrzeżenie ma znaczenie przy konkretnych czynnościach określonych przez przepisy.

Jeżeli chcemy dokonać czynności wymagającej niezastrzeżonego PESEL-u, cofamy zastrzeżenie.

9. Czy muszę potem pamiętać, żeby ponownie zastrzec PESEL?

Niekoniecznie. Przepisy pozwalają na czasowe cofnięcie zastrzeżenia i wskazanie momentu, w którym PESEL ma zostać ponownie zastrzeżony.

To bardzo wygodne rozwiązanie: odblokowujemy PESEL na potrzebny czas, dokonujemy planowanej czynności, a później ochrona wraca.

Trzeba tylko pamiętać o jednym szczególe: ustawa przewiduje, że po cofnięciu zastrzeżenia przez 30 minut nie można ponownie zgłosić zastrzeżenia.

10. Jak zastrzec PESEL?

Można zrobić to elektronicznie, korzystając z państwowej usługi po uwierzytelnieniu swojej tożsamości. Zastrzeganie i cofanie zastrzeżenia jest bezpłatne.

Nie oznacza to jednak, że system jest dostępny wyłącznie dla osób korzystających ze smartfona.

11. A co ze starszą osobą, która nie ma smartfona?

Może załatwić sprawę w urzędzie gminy. Urząd weryfikuje tożsamość osoby składającej wniosek, a po jego przyjęciu i pozytywnej weryfikacji bezpośrednio rejestruje zastrzeżenie albo jego cofnięcie i wydaje potwierdzenie.

A zatem brak smartfona, aplikacji czy biegłości w korzystaniu z internetu nie pozbawia możliwości skorzystania z ochrony.

12. Czy zastrzeżony PESEL może czasem spowodować niedogodności?

Tak. Dobrym przykładem jest duża wypłata gotówki w placówce banku.

Jeżeli suma wypłat gotówkowych w placówkach danego banku w danym dniu przekroczy ustawowy próg — trzykrotność minimalnego wynagrodzenia — bank sprawdza zastrzeżenie. Przy zastrzeżonym PESEL-u wypłata zostaje wstrzymana na 12 godzin. Co istotne, natychmiastowe cofnięcie zastrzeżenia nie skraca tego okresu.

Warto o tym wiedzieć przed planowaną dużą wypłatą.

13. Czy zastrzeżenie PESEL chroni mnie przed każdym oszustwem?

Nie.

To nie jest uniwersalna tarcza przeciwko kradzieży tożsamości. Chroni w zakresie czynności, dla których przepisy nakazują sprawdzanie rejestru.

Nie zwalnia więc z ostrożności przy udostępnianiu danych, dokumentów, kodów autoryzacyjnych, haseł czy danych bankowych.

Zastrzeżenie PESEL należy traktować jako jeden z elementów ochrony, choć wyjątkowo skuteczny w tych sytuacjach, które obejmuje ustawa.

14. Czy zatem warto zastrzec PESEL?

Tak.

Nie dlatego, że obywatel ma obowiązek wyręczać bank w sprawdzaniu tożsamości klienta. I nie dlatego, że brak zastrzeżenia automatycznie czyni nas odpowiedzialnymi za działania złodzieja.

Warto zrobić to dlatego, że zastrzeżenie tworzy dodatkową, ustawową barierę przed wykorzystaniem naszej tożsamości oraz bardzo wyraźnie określa konsekwencje dla instytucji, która tej bariery nie respektuje.

Najrozsądniejszym modelem dla osoby korzystającej ze smartfona i usług elektronicznych jest więc:

PESEL na co dzień zastrzeżony → czasowe cofnięcie, gdy rzeczywiście jest potrzebne → ponowne automatyczne zastrzeżenie.

Najkrócej: co powinienem zrobić?

Jeżeli jesteś osobą pełnoletnią, zastrzeż swój PESEL i pozostaw go zastrzeżonym na co dzień.

Gdy będziesz potrzebował wykonać czynność wymagającą cofnięcia zastrzeżenia, zrób to czasowo i ustaw ponowne zastrzeżenie.

Jeżeli nie korzystasz ze smartfona lub internetu, możesz załatwić zastrzeżenie w urzędzie gminy.

A przede wszystkim pamiętaj: PESEL identyfikuje człowieka. Nie jest hasłem i sama jego znajomość nie powinna wystarczać nikomu do udowodnienia, że jest Tobą. Zastrzeżenie PESEL nie zmienia tej zasady. Dokłada do niej po prostu jeszcze jeden, bardzo przydatny zamek.