Lany poniedziałek – zabawa czy tradycja? Znaczenie świątecznego zwyczaju

Symbolika wody

Zwyczaj oblewania się wodą ma swoje pogańskie korzenie. W dawnych wierzeniach woda symbolizowała oczyszczenie, odrodzenie i płodność. Początkowo oblewano się w celu pobudzenia roślinności na wiosnę. Obrzędy te miały zapewnić urodzaj i powodzenie w nadchodzącym roku. 

Relacja między śmigusem-dyngusem a Kościołem była przez wieki dość złożona. Początkowo zwyczaj ten spotykał się z niechęcią duchowieństwa, które próbowało ograniczać praktyki uznawane za zbyt swobodne, a czasem wręcz nieobyczajne.

Z czasem jednak Kościół nie tyle go wyeliminował, co nadał mu nowe znaczenie. Symbolika wody została powiązana z chrześcijańskim oczyszczeniem, przede wszystkim z sakramentem chrztu oraz odnową duchową związaną ze Zmartwychwstaniem. Dzięki temu śmigus-dyngus mógł funkcjonować obok liturgii jako element tradycji ludowej, już bez wyraźnego sprzeciwu.

Śmigus czy Dyngus?

Co ciekawe pierwotnie śmigus i dyngus było dwoma osobnymi zwyczajami. Śmigus odnosił się do symbolicznego chłostania nóg młodymi gałązkami, najczęściej brzozowymi, oraz polewania wodą. Dyngus natomiast oznaczał chodzenie po domach i zbieranie drobnych datków, często składanych przez dziewczęta jako wykup przed oblaniem ich wodą. Z czasem oba zwyczaje połączyły się w jeden, tworząc znany nam dzisiaj Śmigus-dyngus.

Dawne obyczaje

W przeszłości lany poniedziałek miał charakter towarzyski, a czasem nawet zalotny. Zazwyczaj to chłopcy oblewali dziewczęta. Wierzono, że im bardziej dziewczyna zostanie zmoczona, tym większe będzie miała powodzenie w przyszłości. Woda symbolizowała urodę utrzymującą się przez cały rok. Zdarzało się, że role się odwracały i to dziewczęta oblewały chłopców. W niektórych regionach było to praktykowane w kolejnym dniu, czyli podczas trzeciego dnia Wielkanocy.

Lany poniedziałek dziś

Obecnie Śmigus-dyngus ma już głównie charakter zabawy, szczególnie wśród dzieci i młodzieży. Wiaderka, pistolety na wodę czy balony z wodą to nieodłączny element tego dnia. Należy jednak pamiętać, że oblewanie przypadkowych osób, zwłaszcza bez ich zgody, może zostać uznane za wykroczenie. Należy zatem traktować tę tradycję z umiarem i szacunkiem dla innych.

Więcej niż dyngus

Na Kujawach i w całym regionie kujawsko-pomorskim śmigus-dyngus przybierał niegdyś bardziej zróżnicowane formy niż w wielu innych częściach kraju. Obok popularnego „lanego poniedziałku” funkcjonował tu także tzw. „suchy dyngus”, polegający na smaganiu witkami wierzby zamiast oblewania wodą – zwyczaj ten był szczególnie znany na Pomorzu Nadwiślańskim i ziemi chełmińskiej. Na wsiach powszechne było również „chodzenie po dyngusie”: grupy młodych chłopców odwiedzały domy, składały życzenia i śpiewały, otrzymując w zamian jajka, ciasto lub inne świąteczne przysmaki. Co ciekawe, brak zainteresowania ze strony kawalerów – czy to w formie oblania wodą, czy wizyty dyngusowej – mógł być dla dziewczyny powodem do zmartwienia, uznawano go bowiem za złą wróżbę. Najbardziej charakterystyczną tradycją pozostają jednak przywoływki: w Niedzielę Wielkanocną wieczorem chłopcy wchodzili na dach, uderzali w metalowe naczynia i wywoływali imiona dziewcząt, zapowiadając, które z nich zostaną nazajutrz oblane – i w jakim stopniu. Towarzyszyły temu komentarze, nierzadko złośliwe. W Poniedziałek Wielkanocny następowała realizacja zapowiedzi: oblewanie dziewcząt. We wtorek role się odwracały – kobiety brały odwet. Do dziś przywołówki organizowane są w Szymborzu koło Inowrocławia. Mechanizm pozostaje ten sam: społeczność komentuje samą siebie, tyle że w rymie i z dachu.

Lokalne zwyczaje pokazują, że śmigus-dyngus był nie tylko zabawą, ale też ważnym elementem życia społecznego i obrzędowości wiosennej regionu.

JS