[NIEDZIELA Z TYGODNIKIEM] Czy Duch Święty naprawdę jest Bogiem? Sobór, który miał zakończyć wielki spór

Od prześladowania biskupów do cesarskiej obrony ortodoksji

W poprzednich odcinkach naszego cyklu „Przedsoborowie” opowiadaliśmy o Soborze Nicejskim z roku 325 i o świętym Atanazym, który niemal całe życie poświęcił obronie jego nauczania.

Przypomnijmy, że w Nicei Kościół odrzucił naukę Ariusza, według którego Syn Boży nie był odwiecznym Bogiem, lecz najdoskonalszym ze stworzeń. Sobór wyznał, że Jezus Chrystus jest „zrodzony, a nie stworzony, współistotny Ojcu”.

Rozstrzygnięcie nie zakończyło jednak sporów. Przez następne dziesięciolecia biskupi spierali się o znaczenie nicejskich sformułowań, a cesarze angażowali się w konflikty doktrynalne, popierając różne stronnictwa. Święty Atanazy był pięciokrotnie wypędzany z Aleksandrii. Zmarł w roku 373, nie doczekawszy ostatecznego utrwalenia nauczania Nicei.

Tymczasem sytuacja polityczna zaczęła się gwałtownie zmieniać.

W roku 378 pod Adrianopolem armia rzymska poniosła katastrofalną klęskę w starciu z Gotami. Na polu bitwy zginął cesarz Walens, sprzyjający przeciwnikom nicejskiej ortodoksji. Rok później władzę we wschodniej części imperium objął Teodozjusz, zdecydowany zwolennik wiary nicejskiej.

W lutym 380 roku ogłoszono edykt tesaloński, który nakazywał poddanym wyznawanie wiary w jedną boskość Ojca, Syna i Ducha Świętego. Zwolennicy tej nauki otrzymywali poparcie cesarskiej władzy, a pozostałe wspólnoty uznawano za heretyckie.

Historia zatoczyła osobliwe koło. Jeszcze niedawno biskupi wierni Nicei musieli ukrywać się przed cesarskimi żołnierzami. Teraz ci sami żołnierze mogli usuwać z kościołów ich przeciwników.

Nie był to zresztą obrót wydarzeń pozbawiony niebezpieczeństw. Jedność wiary i jedność wymuszana przez państwową władzę nie są przecież tym samym.

Skoro Syn jest Bogiem, to kim jest Duch Święty?

W dziejach pierwszych soborów dostrzegamy pewną prawidłowość. Pojawia się nauczanie, które podważa dotychczasowe rozumienie wiary. Powstaje spór. Kościół musi wówczas dokładniej wyjaśnić, w co wierzy i dlaczego odrzuca określone poglądy. Niekiedy prowadzi to do zwołania soboru. Nie jest to oczywiście żelazna reguła całej historii Kościoła. Jednak pierwsze stulecia chrześcijaństwa dostarczają szczególnie wyrazistych przykładów takiego mechanizmu.

W Nicei rozstrzygnięto zasadniczy spór o Bóstwo Syna. Nie określono jednak równie szczegółowo nauki o Duchu Świętym. Nicejskie wyznanie wiary zawierało jedynie krótkie stwierdzenie: „I w Ducha Świętego”.

Można więc powiedzieć, że pojawienie się następnego pytania było niemal nieuniknione. Skoro Syn jest prawdziwym Bogiem, współistotnym Ojcu, to kim właściwie jest Duch Święty?

W drugiej połowie IV wieku pojawiły się środowiska, których przedstawiciele gotowi byli uznać Bóstwo Syna, ale odmawiali pełnej boskości Duchowi Świętemu. Nazywano ich pneumatomachami, czyli przeciwnikami Ducha Świętego. Spotykamy również nazwę macedonianie, wiążącą ten ruch z Macedoniuszem, dawnym biskupem Konstantynopola.

Spór nie był bynajmniej wyłącznie filozoficzną subtelnością. Jeżeli Duch Święty jest stworzeniem, choćby najdoskonalszym, to w jaki sposób może uświęcać człowieka i dawać mu udział w życiu samego Boga? Przecież stworzenie nie może być źródłem boskiego życia. Tę właśnie argumentację rozwijał już święty Atanazy, a następnie wielcy teologowie kapadoccy: Bazyli Wielki, Grzegorz z Nazjanzu i Grzegorz z Nyssy.

Bazyli zwracał uwagę na jeszcze jeden istotny argument. Chrześcijanie od początku byli chrzczeni w imię Ojca i Syna, i Ducha Świętego. W liturgii oddawali Duchowi cześć razem z Ojcem i Synem. Czy jednak wolno oddawać boską cześć stworzeniu?

Skoro chrześcijaństwo odrzuca bałwochwalstwo, to Duch Święty, któremu oddajemy boską cześć, musi być prawdziwym Bogiem.

Widzimy tutaj ważną zasadę: wiara Kościoła wyraża się nie tylko w dokumentach i teologicznych traktatach, ale również w jego modlitwie.

Sobór, na którym zabrakło przewodniczących

W roku 381 cesarz Teodozjusz zwołał sobór do Konstantynopola. Przybyło około stu pięćdziesięciu biskupów, przede wszystkim ze wschodnich prowincji imperium.

Początkowo zgromadzenie miało charakter wschodni. Jego uznanie za drugi sobór powszechny utrwaliło się później, wraz z przyjęciem jego nauczania przez cały Kościół.

Obradom przewodniczył początkowo Melecjusz, biskup Antiochii. Zmarł jednak podczas soboru. Przewodnictwo objął wówczas Grzegorz z Nazjanzu, jeden z najwybitniejszych teologów tamtej epoki i zdecydowany obrońca Bóstwa Ducha Świętego.

Szybko okazało się jednak, że nawet zgromadzenie mające przywrócić jedność Kościoła nie jest wolne od konfliktów.

Część biskupów kwestionowała prawidłowość objęcia przez Grzegorza stolicy konstantynopolitańskiej. Dodatkowo trwały spory o obsadę biskupstwa Antiochii. Rozczarowany walkami Grzegorz postanowił ustąpić.

W pożegnalnym wystąpieniu przywołał obraz proroka Jonasza, którego należało wyrzucić za burtę, aby uciszyć burzę.

Na jego miejsce wybrano Nektariusza, wysokiego urzędnika cesarskiego, który nie był jeszcze ochrzczony. Musiano więc najpierw udzielić mu chrztu, a następnie doprowadzić do jego konsekracji biskupiej.

W ten sposób sobór, który miał rozstrzygać jeden z najważniejszych sporów teologicznych epoki, doczekał się trzeciego przewodniczącego. Wypada przyznać, że historia Kościoła nie zawsze przypomina starannie uporządkowaną procedurę administracyjną.

Pan i Ożywiciel, który z Ojcem i Synem odbiera uwielbienie

Pomimo tych konfliktów sobór potwierdził nauczanie Nicei i wyraźniej określił wiarę w Ducha Świętego.

Wyznanie wiary związane z Konstantynopolem mówi o Duchu Świętym jako Panu i Ożywicielu, który od Ojca pochodzi i który z Ojcem i Synem wspólnie odbiera uwielbienie i chwałę.

Warto zauważyć, że nie użyto tutaj wobec Ducha Świętego słowa „współistotny”, którym w Nicei określono relację Syna do Ojca. Nie nazwano Go też wprost Bogiem. Przyjęto jednak sformułowania, których sens jest jednoznaczny.

Duch Święty jest Panem. Jest Ożywicielem, czyli daje życie pochodzące od samego Boga. Wspólnie z Ojcem i Synem odbiera boską cześć. Nie może zatem być stworzeniem.

Nie była to próba wymyślenia nowej nauki o Trójcy Świętej. Chodziło o precyzyjniejsze wyrażenie wiary, którą Kościół wyznawał wcześniej.

Sobór odrzucił również apolinaryzm, czyli naukę, według której odwieczne Słowo zastępowało w Chrystusie ludzki rozumny duch. Prowadziłoby to do zakwestionowania pełni człowieczeństwa Jezusa.

Także ten spór dotyczył w gruncie rzeczy zbawienia. Jeżeli Syn Boży nie przyjął pełnej ludzkiej natury, czy całe człowieczeństwo mogło zostać przez Niego odkupione?

Do tego problemu powrócimy jeszcze przy okazji kolejnych soborów.

Czy Konstantynopol przyniósł wreszcie pokój?

Odpowiedź jest niejednoznaczna. Pod względem doktrynalnym sobór miał znaczenie fundamentalne. Potwierdził nauczanie Nicei, wyraźnie wyznał Bóstwo Ducha Świętego i przyczynił się do utrwalenia nauki o jednym Bogu w trzech Osobach.

Wyznanie wiary związane z Konstantynopolem, przywołane następnie na Soborze Chalcedońskim w 451 roku, stało się z czasem jednym z najważniejszych tekstów chrześcijaństwa. Jego słowa do dzisiaj wypowiadamy podczas niedzielnej Mszy świętej.

Nie oznaczało to jednak natychmiastowego zakończenia sporów. Arianizm przetrwał jeszcze przez stulecia, zwłaszcza wśród niektórych ludów germańskich. W samym Kościele nadal trwały konflikty o obsadę stolic biskupich i ich wzajemne pierwszeństwo. Trzeci kanon Soboru Konstantynopolitańskiego, przyznający biskupowi tego miasta honorowe miejsce po biskupie Rzymu, stworzył dodatkowe źródło napięć.

Co więcej, wkrótce miały pojawić się nowe kontrowersje. Skoro Chrystus jest prawdziwym Bogiem i prawdziwym człowiekiem, to w jaki sposób Bóstwo i człowieczeństwo łączą się w jednej Osobie? W V wieku pytanie to doprowadziło do kolejnych wielkich sporów, a następnie do soborów w Efezie i Chalcedonie.

Można więc powiedzieć, że Konstantynopol zakończył pewien etap rozwoju doktryny, ale nie zakończył historii kościelnych konfliktów.

Jest w tym ważna lekcja. Sobór może precyzyjnie określić prawdę wiary, ale nie może sprawić, że wszyscy ludzie natychmiast ją przyjmą. Nie może również usunąć z Kościoła ludzkich ambicji, rywalizacji czy politycznych interesów.

Pozostaje jednak jego nauczanie. Kiedy dzisiaj wyznajemy wiarę w Ducha Świętego, Pana i Ożywiciela, który z Ojcem i Synem wspólnie odbiera uwielbienie i chwałę, powtarzamy słowa będące owocem dziesięcioleci sporów i pracy wielkich teologów.

Nie jest to nowa wiara, którą Kościół wymyślił w roku 381. To coraz precyzyjniejsze wyrażenie tej samej wiary, którą otrzymał od apostołów. Właśnie dlatego w naszym cyklu „Przedsoborowie” wracamy do dawnych rozstrzygnięć Magisterium. Nie po to, aby zatrzymać się w przeszłości, ale aby lepiej rozumieć to, w co Kościół wierzy dzisiaj.

Wkrótce na kanale YouTube „Katolicka Bydgoszcz” ukaże się trzeci odcinek cyklu „Przedsoborowie”, poświęcony Soborowi Konstantynopolitańskiemu z 381 roku. Opowiemy w nim szerzej o sporze dotyczącym Bóstwa Ducha Świętego, niezwykłych wydarzeniach podczas obrad oraz o tym, w jaki sposób sobór wpłynął na dalsze dzieje chrześcijaństwa.