[NIEDZIELA Z TYGODNIKIEM] Czy Maryja jest Matką Boga? Spór, który podzielił biskupów i doprowadził do soboru w Efezie
Sobór efeski. XIX-wieczna mozaika w bazylice Notre-Dame de Fourvière w Lyonie
Czy Maryję można nazywać Matką Boga? Dzisiaj dla katolików odpowiedź wydaje się oczywista. W V wieku pytanie to doprowadziło jednak do jednego z najgwałtowniejszych sporów w dziejach Kościoła. Ścierali się wielcy teologowie, rywalizowały potężne stolice biskupie, a sobór zwołany w 431 roku do Efezu zakończył się wzajemnymi potępieniami. Wbrew pozorom nie chodziło jednak przede wszystkim o Maryję. Chodziło o to, kim naprawdę jest Jezus Chrystus.
Inne z kategorii
Od trzech tygodni prowadzę na kanale Katolicka Bydgoszcz cykl „Przedsoborowie”. Jest on naturalnym dopełnieniem poprzedniego cyklu — „Czego Sobór Watykański II nigdy nie powiedział”. Zakończyłem go przypomnieniem, że zarówno dokumenty Vaticanum II, jak i całe późniejsze nauczanie Kościoła należy odczytywać w kontekście i w świetle wcześniejszego Magisterium. Dopiero wtedy można właściwie zrozumieć ich znaczenie i dostrzec pełnię zawartej w nich prawdy.
Tak właśnie uczył nas patrzeć na Sobór Watykański II Benedykt XVI, przeciwstawiając hermeneutyce zerwania hermeneutykę reformy w ciągłości. Kościół nie zaczyna przecież swojej historii od każdego kolejnego soboru ani od każdego kolejnego pontyfikatu. Jego nauczanie rozwija się, pogłębia i odpowiada na nowe pytania, ale pozostaje zakorzenione w tej samej wierze apostolskiej.
Istnieje jednak pewien warunek: aby odczytywać współczesne nauczanie w świetle wcześniejszego, trzeba to wcześniejsze nauczanie znać. Właśnie dlatego powstało „Przedsoborowie”. Wracamy w nim do wielkich sporów teologicznych, dawnych soborów i najważniejszych dokumentów Magisterium. Nie po to, aby szukać w przeszłości utraconego złotego wieku, lecz aby lepiej rozumieć wiarę, którą Kościół wyznaje dzisiaj. Po Nicei i Konstantynopolu dotarliśmy teraz do roku 431 i Soboru Efeskiego. Tym razem spór o najgłębszą tajemnicę chrześcijaństwa przybrał postać zaskakującego pytania: czy Maryja jest rzeczywiście Matką Boga?
Trzy miasta i jedna wiara
W poprzednich odcinkach „Przedsoborowia” przyglądaliśmy się sporom, które doprowadziły do sformułowania nauki o Bóstwie Jezusa Chrystusa i Ducha Świętego. Sobór Nicejski w 325 roku wyznał, że Syn Boży jest współistotny Ojcu. Sobór Konstantynopolitański w 381 roku potwierdził tę naukę, a zarazem wyraźniej określił wiarę w Bóstwo Ducha Świętego.
Nie oznaczało to jednak zakończenia sporów teologicznych. Skoro Jezus Chrystus jest prawdziwym Bogiem i prawdziwym człowiekiem, należało odpowiedzieć na kolejne pytanie: w jaki sposób Bóstwo i człowieczeństwo są w Nim zjednoczone?
Odpowiedzi poszukiwano przede wszystkim w dwóch wielkich ośrodkach chrześcijańskiej myśli: Aleksandrii i Antiochii. Aleksandria, miasto Orygenesa i świętego Atanazego, szczególnie mocno akcentowała jedność Chrystusa. Punktem wyjścia było odwieczne Słowo Boże, które stało się człowiekiem. Teologowie aleksandryjscy obawiali się takiego rozdzielenia Bóstwa i człowieczeństwa, które prowadziłoby do traktowania Chrystusa niemal jak dwóch odrębnych podmiotów. W Antiochii natomiast mocniej podkreślano pełnię ludzkiej natury Jezusa. Tamtejsi teologowie obawiali się, że zbyt jednostronne akcentowanie jedności doprowadzi do pomniejszenia rzeczywistego człowieczeństwa Chrystusa.
Można więc powiedzieć, że Aleksandria obawiała się rozdzielenia Chrystusa, a Antiochia — pomniejszenia Jego człowieczeństwa. Nie były to dwie odrębne religie ani dwa obozy, z których jeden z góry zasługiwał na miano ortodoksyjnego, a drugi heretyckiego. Były to różne tradycje teologiczne, które próbowały wyjaśnić tę samą tajemnicę Wcielenia. Do różnic teologicznych dochodziła jednak rywalizacja polityczna.
Konstantynopol, czyli nowy pretendent
Aleksandria i Antiochia należały do najstarszych i najważniejszych ośrodków chrześcijaństwa. Ich biskupi posiadali wielki autorytet, wynikający zarówno z tradycji kościelnej, jak i znaczenia samych miast. Tymczasem na przełomie IV i V wieku coraz większą rolę odgrywał Konstantynopol. Miasto to nie mogło poszczycić się równie starą tradycją kościelną jak Aleksandria, Antiochia czy Rzym. Miało jednak inny atut: było stolicą cesarstwa.
Sobór Konstantynopolitański z 381 roku przyznał tamtejszemu biskupowi drugie miejsce honorowe po biskupie Rzymu, uzasadniając to właśnie statusem Konstantynopola jako Nowego Rzymu. Nie oznaczało to jeszcze, że biskup Konstantynopola sprawował władzę nad całym chrześcijańskim Wschodem. Jednak rosnące znaczenie stolicy cesarskiej musiało budzić niepokój innych wielkich ośrodków.
W Aleksandrii szczególnie uważnie obserwowano poczynania biskupów Konstantynopola. Nic zatem dziwnego, że kiedy w 428 roku na tamtejszej stolicy biskupiej zasiadł Nestoriusz, człowiek wywodzący się z antiocheńskiego środowiska teologicznego, napięcia szybko zaczęły narastać. Wkrótce okazało się jednak, że sporu nie da się sprowadzić do rywalizacji o znaczenie kościelnych urzędów. Chodziło o sprawę znacznie poważniejszą.
Czy Bóg może mieć matkę?
Nestoriusz był znanym kaznodzieją i ascetą. Po objęciu stolicy konstantynopolitańskiej zaangażował się w spór dotyczący tytułu, którym chrześcijanie określali Najświętszą Maryję Pannę. Chodziło o greckie słowo Theotokos, które tłumaczymy jako „Bogurodzica” lub „Matka Boga”. Nestoriusz i jego otoczenie uważali, że określenie to, używane bez odpowiedniego wyjaśnienia, może prowadzić do poważnego nieporozumienia.
Czy można przecież powiedzieć, że Bóg ma matkę? Czy odwieczne Słowo Boże, które istnieje bez początku, mogło narodzić się z kobiety? Czy nie należałoby raczej mówić, że Maryja jest matką człowieka Jezusa Chrystusa?
Trzeba tutaj zaznaczyć, że Nestoriusz nie odrzucał Bóstwa Chrystusa. Spór dotyczył sposobu rozumienia zjednoczenia Bóstwa i człowieczeństwa oraz języka, którym należało tę tajemnicę opisywać. Nestoriusz obawiał się, że tytuł Matki Boga może sugerować, iż boska natura otrzymała początek od Maryi.
Przeciwko takiemu sposobowi myślenia wystąpił Cyryl, biskup Aleksandrii, jeden z najpotężniejszych hierarchów ówczesnego Kościoła. Cyryl wskazywał, że Maryja nie jest matką boskiej natury. Nie dała przecież początku istnieniu odwiecznego Słowa. Jest jednak matką Jezusa Chrystusa. A Jezus Chrystus nie jest człowiekiem, do którego później dołączył Syn Boży. Jest jedną Osobą, odwiecznym Synem Bożym, który przyjął prawdziwą ludzką naturę. Macierzyństwo odnosi się do osoby, a nie do abstrakcyjnie rozumianej natury.
Matka człowieka nie rodzi przecież jego duszy jako odrębnego bytu, a jednak jest matką całego człowieka, nie tylko jego ciała. Podobnie Maryja nie dała początku Bóstwu, ale urodziła Tego, który jest prawdziwym Bogiem. Dlatego można i należy nazywać ją Bogurodzicą.
To właśnie stanowiło istotę argumentacji Cyryla. Tytuł Theotokos był przede wszystkim wyznaniem wiary w jedność osoby Jezusa Chrystusa.
Teologowie, papież i cesarz
Konflikt szybko wykroczył poza Konstantynopol i Aleksandrię. Cyryl zwrócił się do papieża Celestyna I, który w 430 roku poparł jego stanowisko i zażądał od Nestoriusza odrzucenia kwestionowanej nauki. Nestoriusz nie zamierzał jednak ustępować. Miał również wpływy na cesarskim dworze. Cesarz Teodozjusz II zdecydował się zwołać sobór powszechny. Miejscem obrad miał być Efez, miasto w Azji Mniejszej, na terenie dzisiejszej Turcji.
Biskupi mieli rozstrzygnąć spór i przywrócić jedność Kościoła. Tymczasem wydarzenia potoczyły się w sposób, którego cesarz zapewne nie przewidywał. W czerwcu 431 roku do Efezu przybyli przedstawiciele zwaśnionych środowisk. Cyryl z Aleksandrii był na miejscu. Nestoriusz również. Nie dotarła natomiast na czas delegacja biskupów antiocheńskich, której przewodził Jan z Antiochii.
Cyryl nie zamierzał dłużej czekać. 22 czerwca otworzył obrady. Nestoriusza wezwano przed zgromadzenie, ale odmówił udziału. Biskupi zebrani pod przewodnictwem Cyryla uznali jego naukę za sprzeczną z wiarą Kościoła i ogłosili pozbawienie go urzędu. Wydawało się, że sprawa została rozstrzygnięta. Kilka dni później przybył jednak Jan z Antiochii wraz ze swoimi biskupami.
Dwa sobory w jednym mieście
Jan nie uznał postępowania Cyryla. Zwołał własne zgromadzenie, które potępiło Cyryla oraz Memnona, biskupa Efezu. Powstała sytuacja niemal niewiarygodna. Do miasta przybyli biskupi, aby zakończyć spór i przywrócić jedność chrześcijaństwa. Tymczasem podzielili się na dwa konkurencyjne zgromadzenia, z których każde potępiło przywódców drugiego.
Do Konstantynopola docierały sprzeczne wiadomości. Cesarz próbował opanować sytuację, a jego urzędnicy angażowali się w coraz bardziej skomplikowany konflikt. Spór teologiczny mieszał się z walką o kościelne wpływy, prestiż wielkich stolic biskupich i poparcie władzy.
Nie należy więc wyobrażać sobie Soboru Efeskiego jako spokojnego zgromadzenia teologów, którzy po wysłuchaniu argumentów zgodnie podpisali przygotowany dokument. Był to jeden z najbardziej burzliwych soborów w dziejach Kościoła. Nie zmienia to jednak zasadniczego znaczenia doktrynalnego jego rozstrzygnięcia.
Bogurodzica — jedno słowo, wielka prawda
Wieść o potępieniu Nestoriusza i obronie tytułu Theotokos wywołała w Efezie ogromne emocje. Według starożytnych przekazów mieszkańcy miasta z radością przyjęli wiadomość o rozstrzygnięciu. Towarzyszyli biskupom z pochodniami, świętując zwycięstwo nauki o Bożym macierzyństwie Maryi.
Można dzisiaj zapytać, dlaczego mieszkańcy miasta tak bardzo przejmowali się sporem, który współczesnemu czytelnikowi może wydawać się jedynie teologiczną subtelnością. Odpowiedź jest prosta. Nie chodziło wyłącznie o Maryję. Chodziło o Chrystusa.
Jeżeli Jezus Chrystus jest jedną Osobą, odwiecznym Synem Bożym, który przyjął ludzką naturę, to Maryja rzeczywiście jest Matką Boga. Nie dlatego, że dała początek Jego Bóstwu, ale dlatego, że urodziła Tego, który jest Bogiem. Gdybyśmy natomiast uznali, że Maryja urodziła jedynie człowieka związanego z boskim Słowem, pojawiłoby się niebezpieczeństwo rozdzielenia Chrystusa na dwa podmioty. Wówczas trzeba byłoby ponownie zapytać, kto właściwie narodził się w Betlejem, kto cierpiał na krzyżu i kto dokonał naszego zbawienia.
Sobór Efeski bronił więc tej samej prawdy, której wcześniej broniono w Nicei: w Jezusie Chrystusie sam Bóg przyszedł do człowieka. Tytuł Theotokos nie był nowym wynalazkiem soboru. Był już wcześniej obecny w chrześcijańskiej tradycji. W Efezie potwierdzono jego prawomocność i znaczenie dla nauki o Wcieleniu.
Bogurodzica — to jedno słowo broni prawdy, że Jezus Chrystus jest jedną Osobą, prawdziwym Bogiem i prawdziwym człowiekiem.
Zwycięstwo, po którym trzeba było szukać pojednania
Konflikty między Aleksandrią a środowiskiem antiocheńskim trwały jeszcze przez następne lata. Dopiero w roku 433 Cyryl z Aleksandrii i Jan z Antiochii doszli do porozumienia. Uzgodniona formuła wyznawała pełne Bóstwo i pełne człowieczeństwo Chrystusa, Jego osobową jedność oraz prawomocność tytułu Theotokos. Był to ważny krok ku przezwyciężeniu podziałów, choć nie wszyscy zaakceptowali osiągnięte porozumienie.
Historia Soboru Efeskiego pokazuje, że nie każdy konflikt doktrynalny można sprowadzić do przeciwstawienia obrońców prawdy jej świadomym przeciwnikom. Niekiedy różne środowiska próbują bronić autentycznych elementów tej samej wiary, ale nie potrafią znaleźć języka, który właściwie wyrazi ich wzajemną zgodność.
Nie oznacza to oczywiście, że wszystkie stanowiska są jednakowo prawdziwe. Oznacza natomiast, że rozstrzygnięcie doktrynalne wymaga zarówno wierności wierze apostolskiej, jak i precyzji w rozumieniu pojęć. W Efezie potwierdzono jedność osoby Jezusa Chrystusa. Nadal jednak pozostawało pytanie, jak dokładnie rozumieć zjednoczenie Jego dwóch natur: boskiej i ludzkiej.
Dwadzieścia lat później pytanie to miało doprowadzić do kolejnego wielkiego soboru, tym razem w Chalcedonie. W naszym cyklu „Przedsoborowie” wracamy do tych wydarzeń nie po to, aby szukać w przeszłości idealnego Kościoła, wolnego od sporów i ludzkich słabości. Historia pokazuje bowiem coś wręcz przeciwnego. Wracamy do nich, aby lepiej zrozumieć, dlaczego Kościół wierzy dzisiaj właśnie w to, co wyznaje.
Kiedy nazywamy Maryję Matką Bożą, wypowiadamy bowiem nie tylko prawdę o Niej. Wyznajemy przede wszystkim wiarę w Jej Syna.
Wkrótce na kanale YouTube „Katolicka Bydgoszcz” ukaże się czwarty odcinek cyklu „Przedsoborowie”, poświęcony Soborowi Efeskiemu z 431 roku. Opowiemy w nim o rywalizacji Aleksandrii, Antiochii i Konstantynopola, sporze między Cyrylem i Nestoriuszem oraz dramatycznych obradach, podczas których rozstrzygnięto jeden z najważniejszych problemów chrystologicznych w dziejach Kościoła.