Historia zaczęła się w Wilnie. Toruński Wydział Teologiczny świętuje jubileusz

Jeden z najciekawszych wątków jubileuszowej wystawy prowadzi do roku 1945. Wtedy, po zakończeniu II wojny światowej, do Torunia przybywali profesorowie i pracownicy Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie. Uczelnia, której działalność zakończyła się w wyniku wojny i zmiany granic, stała się jednym z głównych źródeł tradycji akademickiej nowo tworzonego Uniwersytetu Mikołaja Kopernika.

Wśród wydziałów Uniwersytetu Stefana Batorego działał również Wydział Teologiczny. Jego obecność w strukturze uniwersytetu uważano za coś naturalnego. Nic zatem dziwnego, że organizatorzy toruńskiej uczelni chcieli przenieść również tę część wileńskiego dziedzictwa.

Inicjatywa nie doczekała się jednak realizacji. W powojennych warunkach politycznych, wraz z umacnianiem się w Polsce systemu komunistycznego, nie było miejsca dla wydziału teologicznego na państwowym uniwersytecie.

Na spełnienie zamierzeń z 1945 roku trzeba było czekać ponad pół wieku.

Możliwość powrotu do dawnej koncepcji pojawiła się po przemianach roku 1989. Ważnym krokiem było utworzenie w 1996 roku specjalizacji z pedagogiki chrześcijańskiej w Instytucie Pedagogiki UMK, a rok później Zakładu Edukacji Chrześcijańskiej. Związany z nimi ks. prof. Jerzy Bagrowicz został później pierwszym dziekanem nowego wydziału.

Głównym promotorem przedsięwzięcia był ówczesny biskup toruński Andrzej Suski. Wydział powstał przede wszystkim dzięki połączeniu potencjału naukowego środowisk seminariów duchownych w Toruniu i Włocławku, do których dołączyło z czasem seminarium pelplińskie.

Formalna droga prowadząca do jego utworzenia była jednak bardziej złożona niż w przypadku zwykłego wydziału uniwersyteckiego. Teologia katolicka pozostaje bowiem dyscypliną naukową, której instytucjonalne nauczanie podlega także kompetentnej władzy kościelnej.

Senat UMK podjął uchwałę o utworzeniu wydziału 19 grudnia 2000 roku. Działalność rozpoczęła się 1 stycznia 2001 roku, a 29 maja podpisano odpowiednią umowę między rządem i episkopatem. We wrześniu zainaugurowano działalność dydaktyczną i naukową.

Pierwszym dziekanem został ks. prof. Jerzy Bagrowicz. Obecnie funkcję tę pełni ks. prof. Dariusz Kotecki.

W ten sposób zrealizowano koncepcję, która towarzyszyła toruńskiemu uniwersytetowi niemal od chwili jego powstania.

Dwadzieścia pięć lat działalności przyniosło wydziałowi znaczące osiągnięcia naukowe.

W najnowszej ewaluacji przeprowadzonej w 2026 roku dyscyplina nauki teologiczne na UMK otrzymała kategorię A+, najwyższą w polskim systemie oceny działalności naukowej. Taką samą kategorię posiadała już w poprzednim cyklu ewaluacji. Wydział zajmował również pierwsze miejsce w Polsce w rankingu kierunków teologicznych „Perspektyw” w latach 2023 i 2024.

O międzynarodowym znaczeniu toruńskiego środowiska świadczy także działalność wydawnicza. Wydział publikuje trzy czasopisma naukowe: „Teologia i Człowiek”, „Biblica et Patristica Thoruniensia” oraz „Scientia et Fides”.

Szczególnie interesujące jest ostatnie z nich, wydawane we współpracy z Uniwersytetem Nawarry w Hiszpanii. Czasopismo poświęcone jest relacjom między nauką a religią. Podejmuje zagadnienia z pogranicza filozofii, teologii oraz nauk przyrodniczych.

W międzynarodowym rankingu SCImago „Scientia et Fides” znalazło się w najwyższym kwartylu Q1. Według zestawienia ogłoszonego w kwietniu 2026 roku zajmowało 49. miejsce wśród 756 czasopism w kategorii studiów nad religią.

To wynik pokazujący, że badania prowadzone w Toruniu znajdują odbiorców daleko poza Polską.

Oprócz teologii prowadzi studia na kierunku nauki o rodzinie, obejmujące między innymi wsparcie rodzin, edukację, coaching rodzinny i mediacje. W ramach samej teologii oferuje specjalności związane z biblistyką, duszpasterstwem, teologią ogólną oraz turystyką religijną.

W swojej historii wydział rozwijał również studia z organizacji opieki nad osobą starszą, uruchomione we współpracy z Wydziałem Humanistycznym oraz Wydziałem Nauk o Zdrowiu Collegium Medicum UMK.

Wszystkie te inicjatywy pokazują, że teologia uniwersytecka nie jest nauką zamkniętą w granicach własnej dyscypliny. Podejmuje także problemy rodziny, społeczeństwa, kultury oraz współczesnych przemian cywilizacyjnych.

Właśnie to pytanie stało się osią międzynarodowej konferencji „Quo vadis, teologio?”, zorganizowanej 16 października w Centrum Dialogu im. Jana Pawła II w Toruniu.

W pierwszym panelu, moderowanym przez Michała Jędrykę, uczestniczyli uczeni reprezentujący ośrodki naukowe w Pampelunie, Lublanie, Pradze, Zurychu, Paryżu i Rijece. Rozmowa dotyczyła miejsca teologii we współczesnej kulturze i nauce oraz oczekiwań, jakie można wobec niej formułować.

W drugim panelu, prowadzonym przez Adama Wilmę, głos zabrali przedstawiciele polskiego środowiska akademickiego: prof. Radosław Sojak, ks. prof. Dariusz Kotecki, prof. Monika Przybysz i prof. Marek Szulakiewicz.

Sam tytuł konferencji wskazywał na pytanie wykraczające poza jubileuszowe podsumowania. Jaką rolę powinna odgrywać teologia na współczesnym uniwersytecie? Co może wnieść do dialogu nauk, a także do refleksji nad człowiekiem i światem? Włąśnie ten temat stał się przedmiotem ożywionej dyskusji w jednym z paneli. Okazuje się, że choć miejsce teologii na uniwersytecie w oczach wielu jest czymś co wciąż trzeba uzsadniać, to — jak przyznał prorektor UMK, prof. Radosław Sojak — nie da się stworzyć klasycznej universitas bez teologii.

Dwadzieścia pięć lat istnienia Wydziału Teologicznego UMK stanowi okazję do przypomnienia historii, która rozpoczęła się od powojennej próby ocalenia akademickiego dziedzictwa Wilna.

Dziś pytanie nie dotyczy już tego, czy teologia powinna mieć miejsce na uniwersytecie. Ćwierć wieku toruńskich doświadczeń pokazuje, że może z powodzeniem uczestniczyć w życiu naukowym, zachowując własną tożsamość i podejmując dialog z innymi dyscyplinami.