81 lat temu zamordowano ppr. Leszka Białego, szefa łączności Okręgu Pomorskiego Armii Krajowej

Z Podola do Bydgoszczy

Leszek Biały (ps. „Jakub”, „Radus”, „Herbert”) urodził się 18 stycznia 1919 roku w Sewerynówce na Podolu. Był podporucznikiem czasu wojny, szefem łączności Okręgu Pomorskiego Armii Krajowej i jednym z  Żołnierzy Wyklętych. Rodzina Białych, nie godząc się z faktem, że Sewerynówek po 1920 roku znalazł się w granicach bolszewickiej Rosji, opuściła rodzinne strony. Najpierw zamieszkali w Łodzi, a w styczniu 1922 roku przenieśli się do Bydgoszczy. Początkowo mieszkali przy ul. Dworcowej, następnie na Sielance.

Konspirator i szef łączności AK

Od wiosny 1940 roku mieszkał w kamienicy przy ul. Garbary 19 w Bydgoszczy. Okupacyjne realia zmusiły go do pracy przy zakładaniu instalacji elektrycznych w powstających zakładach Dynamit-Nobel A.G. w Łęgnowie (dzisiejsza siedziba Exploseum).

W 1942 roku został zaprzysiężony w Armii Krajowej. Początkowo działał w grupie dywersyjno-sabotażowej „Brahnau” na terenie fabryki DAG. Doceniony za działalność konspiracyjną i werbunkową, został skierowany do pracy wywiadowczej, a następnie do wydziału łączności.

Stopniowo obejmował coraz odpowiedzialniejsze funkcje: został szefem Wydziału V (łączność) Inspektoratu Bydgoszcz AK, następnie szefem łączności Podokręgu Północno-Zachodniego Pomorze AK. We wrześniu 1944 roku, po śmierci kpt. Henryka Gruetzmachera ps. „Michał”, „Marta”, objął funkcję szefa łączności całego Okręgu Pomorze AK.

Awansował do stopnia podporucznika czasu wojny. Za swoją działalność został odznaczony Srebrnym Krzyżem Zasługi z Mieczami oraz Krzyżem Walecznych.

Jako oficer łączności odgrywał kluczową rolę w utrzymywaniu kontaktu pomiędzy komendą okręgu AK a oddziałami partyzanckimi zgrupowania „Jedliny” stacjonującymi w Borach Tucholskich. Brał również udział w organizowaniu pomocy dla jeńców wojennych – Brytyjczyków, Francuzów i Rosjan – przetrzymywanych w Bydgoszczy. W 1944 roku odmówił objęcia stanowiska szefa Wydziału II (wywiad) Komendy Okręgu Pomorskiego.

W działalność konspiracyjną zaangażowana była cała jego rodzina. Mieszkanie przy ul. Garbary 19 służyło jako miejsce narad oraz punkt prowadzenia nasłuchów radiowych.

Aresztowanie i śmierć

Po wejściu wojsk sowieckich do Bydgoszczy podjął pracę w węźle radiowym w ratuszu na Starym Rynku. 27 lutego 1945 roku został aresztowany przez funkcjonariuszy Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego. Był więziony i torturowany w siedzibie UB przy ul. Markwarta 4.

Jego dalsze losy przez lata pozostawały nieznane. Za datę śmierci przyjęto 3 marca 1945 roku. W październiku 1956 roku odnaleziono jego szczątki w piwnicy budynku UB przy ul. Markwarta (obecnie 2a).

Pogrzeb Leszka Białego odbył się 17 listopada 1957 roku na cmentarzu na Bielawkach w Bydgoszczy.

Przywracanie pamięci

W okresie PRL nazwisko Leszka Białego było przemilczane. Po 1989 roku rozpoczęto przywracanie pamięci o jego działalności.

27 listopada 1990 roku został pośmiertnie odznaczony Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski. W 1991 roku jeden ze skwerów w bydgoskim Śródmieściu otrzymał jego imię, a dwa lata później stanął tam obelisk poświęcony zamordowanym po wojnie żołnierzom AK.

W kolejnych latach upamiętniano go także w przestrzeni miasta: w 2017 roku został patronem jednego z tramwajów PESA „Swing”, w 2019 roku odsłonięto tablicę na budynku dawnej katowni UB przy ul. Markwarta, a w 2025 roku – kolejną tablicę przy kamienicy przy ul. Garbary 19, gdzie działała konspiracyjna placówka AK.