Nieznany film z pogrzebu Piłsudskiego odnaleziony po 91 latach

Bezcenny zapis historii

12 maja 2026 roku, w 91. rocznicę śmierci Marszałka Józefa Piłsudskiego, Narodowe Archiwum Cyfrowe udostępniło techniczną, poglądową wersję wyjątkowego filmu dokumentującego krakowskie uroczystości pogrzebowe jednego z najważniejszych twórców niepodległej Polski.

To pierwsza w historii publikacja tego materiału w całości. Film trafił do zbiorów publicznych dzięki działaniom Archiwów Państwowych, które skorzystały z prawa pierwokupu i zapobiegły przejęciu bezcennego dokumentu przez prywatnych kolekcjonerów.

 To jeden z tych momentów, które przypominają nam, dlaczego istnienie archiwów państwowych ma fundamentalne znaczenie dla kultury i historii narodowej. Dzięki zdecydowanym działaniom Narodowego Archiwum Cyfrowego oraz wsparciu Archiwum Narodowego w Krakowie włączyliśmy do zbiorów publicznych kolejny fragment polskiego dziedzictwa — informuje dr Paweł Pietrzyk, Naczelny Dyrektor Archiwów Państwowych.

Pogrzeb, który poruszył II Rzeczpospolitą

Śmierć Józefa Piłsudskiego 12 maja 1935 roku była jednym z najważniejszych momentów w historii II Rzeczypospolitej. Marszałek, twórca Legionów Polskich, Naczelnik Państwa, zwycięzca wojny polsko-bolszewickiej i symbol odzyskanej niepodległości, należał do postaci, które ukształtowały polityczne i symboliczne fundamenty państwa po 1918 roku.

Uroczystości pogrzebowe trwały sześć dni i miały charakter ogólnonarodowej żałoby. Uczestniczyły w nich miliony obywateli. Kraków, gdzie Piłsudski został pochowany w kryptach Katedry Wawelskiej, obok królów i bohaterów narodowych, był ostatnim etapem tej drogi.

Wydarzenia z 18 maja 1935 roku na trwałe zapisały się w pamięci zbiorowej Polaków jako symboliczne zamknięcie epoki Piłsudskiego.

Siedem minut z Krakowa 1935 roku

Odnaleziony film został zarejestrowany 18 maja 1935 roku na taśmie 8 mm przez Tadeusza Rowińskiego, krakowskiego stomatologa i filmowca-amatora, który po wojnie wyemigrował do Stanów Zjednoczonych.

Materiał trwa 7 minut i 32 sekundy, jest niemy i został nakręcony z dwóch punktów obserwacyjnych: z okna kamienicy przy ul. Wiślanej oraz z jednej z kamienic przy Rynku Głównym.

Na nagraniu widać tłumy żałobników, fragmenty pochodu pogrzebowego, atmosferę miasta pogrążonego w żałobie, a także najważniejsze postacie życia publicznego II RP, w tym prezydenta Ignacego Mościckiego oraz generała Edwarda Śmigłego-Rydza towarzyszącego Aleksandrze Piłsudskiej.

Historia widziana oczami świadka

Film Rowińskiego różni się od oficjalnych kronik filmowych realizowanych przez Polską Agencję Telegraficzną. Nie jest materiałem urzędowym ani propagandowym. To prywatny, amatorski zapis wydarzeń, co nadaje mu szczególną wartość źródłową.

Pokazuje historię z bliska — bez inscenizacji, oficjalnego komentarza i patosu właściwego kronikom epoki. Czasem właśnie takie nagrania mówią najwięcej, bo kamera stoi nie tam, gdzie wypada, lecz tam, gdzie akurat stał człowiek z aparatem.

 Pogrzeb Józefa Piłsudskiego był jednym z ważniejszych wydarzeń w historii II RP. Każde nowe źródło ma wartość nie do przecenienia. Ten film mógł trafić do prywatnego sejfu. Dzięki archiwom państwowym trafia do wspólnej pamięci. A mówimy o materiale bezcennym — nie dlatego, że jest sensacyjny, ale dlatego, że jest jedyny — podkreśla dr Paweł Pietrzyk.

Archiwa zdążyły na czas

Unikatowa taśma pojawiła się niedawno na rynku antykwarycznym w ofercie Krakowskiego Domu Aukcyjnego. Po jej identyfikacji Narodowe Archiwum Cyfrowe skorzystało z ustawowego prawa pierwokupu, działając na podstawie ustawy o narodowym zasobie archiwalnym i archiwach.

Specjaliści z Archiwum Narodowego w Krakowie przygotowali opinię konserwatorską. Stan zachowania taśmy oceniono jako dobry lub bardzo dobry, co umożliwiło jej bezpieczne przejęcie i rozpoczęcie dalszych prac archiwalnych.

Prawo pierwokupu to nie procedura administracyjna, lecz realne narzędzie ratowania dziedzictwa narodowego. W tym przypadku zadziałało dokładnie tak, jak powinno — informuje Katarzyna Kalisz, kierowniczka Oddziału IV ewidencji i opracowania zasobu archiwalnego NAC.

Wersja techniczna przed cyfrowym opracowaniem

Udostępniona wersja filmu ma charakter techniczny i poglądowy. To pierwszy etap prac, które mają doprowadzić do cyfrowego zabezpieczenia materiału i zaprezentowania go w jakości odpowiadającej jego historycznemu znaczeniu.

Po zakończeniu prac Narodowe Archiwum Cyfrowe planuje udostępnienie cyfrowej wersji filmu.

Cały materiał można obejrzeć pod adresem:
https://www.youtube.com/watch?v=QyhvpLfJc7k