Zagłuszali nie tylko radio. Dr Marek Szymaniak o kulisach Bydgoskiego Listopada 1956 roku
fot. Facebook
Blisko 250 stacji zagłuszających, ogromne koszty, zaangażowanie aparatu bezpieczeństwa i próby odcięcia Polaków od informacji płynących z Zachodu. Zniszczona 18 listopada 1956 roku bydgoska zagłuszarka była jedynie fragmentem rozbudowanego systemu kontroli społeczeństwa. O jego funkcjonowaniu, politycznych okolicznościach wydarzeń sprzed 70 lat oraz narastającym buncie bydgoszczan mówił dr Marek Szymaniak, dyrektor Oddziału Instytutu Pamięci Narodowej w Gdańsku, podczas wykładu wygłoszonego 18 listopada w bydgoskiej delegaturze IPN.
Inne z kategorii
VIII Bydgoski Marsz Pamięci „Burego”. Uroczystości 28 listopada
Miesiąc oporu przed stanem wojennym. W Toruniu upamiętniono strajk rolników z 1981 roku
Spalenie radiostacji na Wzgórzu Dąbrowskiego należy do najbardziej rozpoznawalnych wydarzeń w powojennej historii Bydgoszczy. Jednak, jak przekonywał dr Marek Szymaniak, nie sposób zrozumieć tego, co wydarzyło się wieczorem 18 listopada 1956 roku, bez poznania procesów politycznych i społecznych, które doprowadziły do wybuchu protestu.
Historyk zaproponował przy tym istotne rozróżnienie: Bydgoski Listopad 1956 roku to pojęcie znacznie szersze niż sam Bydgoski Marsz Wolności z 18 listopada. Marsz był kulminacją narastającego od miesięcy niezadowolenia, rozbudzonych nadziei i sprzeciwu wobec sowieckiej dominacji.
Rok wielkich nadziei i ograniczonych zmian
Polska jesienią 1956 roku znajdowała się w szczególnej sytuacji. Ujawnienie tajnego referatu Nikity Chruszczowa, w którym potępiono zbrodnie Stalina, czerwcowy bunt robotników w Poznaniu oraz październikowe zmiany na szczytach PZPR spowodowały gwałtowne osłabienie społecznego strachu przed komunistyczną władzą.
Szymaniak zwracał uwagę na paradoks związany z Władysławem Gomułką. Człowiek, który po wojnie uczestniczył w ustanawianiu komunistycznej dyktatury w Polsce, w październiku 1956 roku stał się dla milionów Polaków symbolem nadziei na zmiany. Społeczeństwo pamiętało przede wszystkim, że sam padł ofiarą stalinowskich represji, był odsunięty od władzy i więziony.
Nie oznaczało to jednak, że Polacy masowo domagali się już wówczas obalenia komunizmu. Historyk podkreślał, że oczekiwano przede wszystkim liberalizacji systemu, poprawy warunków życia, ograniczenia represji, rozliczenia stalinistów oraz większej niezależności od Związku Sowieckiego.
Dlatego w czasie manifestacji mogły rozbrzmiewać obok siebie dwa pozornie sprzeczne hasła: „Niech żyje Gomułka!” i „Precz z Ruskimi!”. Pierwsze wyrażało nadzieję na reformy, drugie sprzeciw wobec sowieckiej dominacji.
W Bydgoszczy rozczarowanie następowało szczególnie szybko. Podczas październikowych wieców robotnicy domagali się usunięcia dotychczasowych władz wojewódzkiej organizacji PZPR, z pierwszym sekretarzem Władysławem Kruczkiem na czele. Kruczek utracił stanowisko, lecz początkowo pozostał we władzach partyjnych jako drugi sekretarz. Zastąpił go Jan Ptasiński, wcześniej związany z kierownictwem aparatu bezpieczeństwa. Następnie kierownictwo objął Leon Wiśniewski, a w grudniu Feliks Baranowski.
W ocenie Szymaniaka te przetasowania nie przyniosły zmian odpowiadających społecznym oczekiwaniom. Nadzieje na odnowę zderzały się z ciągłością partyjnego aparatu władzy.
Sprzeciw docierał nawet do szkolnych klas
Historyk przytoczył również dokumenty pokazujące, jak głęboko sięgały nastroje antysowieckie. Szczególnie wymowny był meldunek dotyczący szkoły podstawowej w Solcu Kujawskim.
W październiku 1956 roku uczniowie zdejmowali ze ścian portrety Konstantego Rokossowskiego. W jednej z klas na miejscu portretu zawieszono krzyż, w innej młodzież odmówiła uczestnictwa w lekcji języka rosyjskiego, domagając się nauczania religii. Pojawiały się także kartki z hasłami przeciwko przymusowej rusyfikacji.
Nie były to zjawiska odosobnione. Zachowane w archiwach meldunki aparatu bezpieczeństwa dokumentują podobne wystąpienia w wielu miejscowościach województwa bydgoskiego.
Na nastroje wpływały również wydarzenia międzynarodowe. Szczególne znaczenie miało krwawe stłumienie powstania węgierskiego przez wojska sowieckie. Bydgoski marsz odbył się zaledwie kilkanaście dni po rozpoczęciu tej interwencji, w atmosferze solidarności z Węgrami i pamięci o poznańskich robotnikach.
Stalinowski system zagłuszania. Setki urządzeń i miliony złotych
Znaczną część wykładu dr Marek Szymaniak poświęcił zagadnieniu, które zwykle pozostaje w cieniu opowieści o bydgoskiej manifestacji: samemu systemowi zagłuszania zagranicznych rozgłośni radiowych.
Jego rozbudowa była konsekwencją polityki narzuconej państwom bloku wschodniego przez Związek Sowiecki. Jak podkreślał historyk, decyzja o intensyfikacji zagłuszania na początku lat pięćdziesiątych zapadła na najwyższym szczeblu, z woli Stalina.
Celem było uniemożliwienie mieszkańcom Polski odbierania audycji nadawanych zza żelaznej kurtyny, przede wszystkim Radia Wolna Europa, ale także innych zachodnich rozgłośni, w tym Radia Madryt.
Dlaczego zagraniczne radio budziło tak wielki lęk komunistycznych władz?
Szymaniak przypomniał słowa Jana Nowaka-Jeziorańskiego wypowiedziane 3 maja 1952 roku podczas inauguracji polskiej sekcji Radia Wolna Europa. Jej dyrektor zapowiadał, że rozgłośnia będzie mówiła Polakom prawdę o wydarzeniach, które władze próbują przed nimi ukryć, przeciwstawiać się sowietyzacji kultury i fałszowaniu polskiej historii oraz przedstawiać niezależną myśl polityczną.
„Będziemy mówili Wam prawdę” – ta deklaracja dobrze oddawała istotę konfliktu. Komunistyczna władza rościła sobie prawo do decydowania nie tylko o tym, co wolno obywatelom mówić, lecz również o tym, czego mogą słuchać.
Skala podjętych działań była ogromna. Jak wskazywał Szymaniak, od zaledwie kilku stacji na początku lat pięćdziesiątych system rozrósł się do około 250 urządzeń zagłuszających rozmieszczonych na terenie całego kraju.
Pochłaniał przy tym olbrzymie środki. W poszczególnych latach wydawano na jego funkcjonowanie dziesiątki milionów złotych. Jeszcze bardziej wymowne było zużycie energii elektrycznej. Według danych przywołanych przez historyka moc wykorzystywana przez urządzenia zagłuszające przewyższała moc nadajników Polskiego Radia. Zużywana energia wystarczyłaby do zasilania kilkunastotysięcznego miasta.
Władze ponosiły więc koszty większe niż te związane z nadawaniem własnego programu, aby obywatele nie mogli swobodnie odbierać programu zagranicznego.
Jak działała bydgoska zagłuszarka?
Stacja na Wzgórzu Dąbrowskiego rozpoczęła działalność w 1952 roku. Umieszczono ją w miejscu wcześniej wykorzystywanym przez Polskie Radio, w pomieszczeniach przy dzisiejszym adresie Wzgórze Dąbrowskiego 12a.
Szymaniak zwrócił uwagę na mało znany fakt: bydgoska zagłuszarka współpracowała ze stacją w Toruniu, dysponującą nawet większą mocą.
Obie radiostacje pracowały naprzemiennie. Gdy Toruń zagłuszał zachodnie audycje, bydgoska stacja mogła emitować program Polskiego Radia. Gdy rolę zagłuszającą przejmowała Bydgoszcz, w Toruniu nadawano program krajowy.
W ten sposób komunistyczne władze wykorzystywały istniejącą infrastrukturę radiową zarówno do rozpowszechniania własnych treści, jak i blokowania przekazu z zagranicy.
Rozbudowie aparatury towarzyszył wzrost zatrudnienia i zabezpieczenia obiektu. Początkowo przewidziano pięć stanowisk pracy, natomiast w 1956 roku było ich już 21. Stację ochraniało pięciu strażników przemysłowych oraz dwunastu żołnierzy Korpusu Bezpieczeństwa Wewnętrznego.
Urządzenia emitowały sygnały zakłócające odbiór zagranicznych audycji – charakterystyczne szumy, dudnienie i inne dźwięki, które uniemożliwiały zrozumienie słów spikera. Moc nadajników stopniowo zwiększano.
Według przywołanych przez Szymaniaka ocen z 1956 roku skuteczność zagłuszania miała sięgać nawet 90 procent. Były to jednak ówczesne szacunki, a zagraniczne rozgłośnie starały się przeciwdziałać zakłóceniom, między innymi wzmacniając nadawany sygnał.
Najbardziej zaskakujący był jednak sposób organizacji pracy bydgoskiej stacji.
Pracownik zagłuszarki nie miał prawa słuchać audycji, którą zagłuszał.
Obowiązywał go bezwzględny zakaz prowadzenia własnego nasłuchu. Informację o tym, którą częstotliwość należy zakłócić, otrzymywał telefonicznie od funkcjonariusza Urzędu Bezpieczeństwa.
To funkcjonariusze aparatu bezpieczeństwa, pracujący w budynku przy ulicy Chodkiewicza, prowadzili całodobowy nasłuch zagranicznych rozgłośni. Następnie przekazywali obsłudze radiostacji polecenia dotyczące uruchomienia urządzeń i dostrojenia ich do odpowiedniej częstotliwości.
System był więc zorganizowany w sposób ściśle hierarchiczny. Techniczna obsługa zagłuszarki wykonywała polecenia, natomiast kontrolę nad tym, jakie treści należy zablokować, sprawował aparat bezpieczeństwa.
Nie tylko zakłócenia w eterze
Zagłuszanie radiowe stanowiło tylko jeden z elementów walki komunistycznych władz z niezależną informacją.
Szymaniak przypomniał wypowiedź Bolesława Bieruta z lutego 1951 roku, w której przywódca komunistycznej Polski domagał się zdecydowanego przeciwdziałania zagranicznej propagandzie radiowej, określanej przez niego jako groźna dywersja.
W tym kontekście historyk przywołał ustawę o obronie pokoju z 29 grudnia 1950 roku. Przewidywała ona karę nawet 15 lat więzienia za określone formy propagandy uznanej za podżeganie do wojny. Nie oznaczało to automatycznie takiej kary za samo słuchanie zagranicznego radia, ale pokazywało, jak daleko sięgały środki prawne, które władza mogła wykorzystywać do zwalczania niepożądanego przekazu.
Równolegle prowadzono szeroko zakrojoną akcję propagandową. Jej celem było przedstawianie dziennikarzy zachodnich rozgłośni jako wrogów Polski. W audycjach i na plakatach sięgano po porównania do niemieckiego nazizmu, wykorzystując pamięć o okupacji do dyskredytowania Radia Wolna Europa.
Władze próbowały także ograniczać techniczne możliwości odbierania zachodnich audycji. Jak mówił Szymaniak, w 1953 roku podjęto działania zmierzające do produkcji odbiorników radiowych pozbawionych możliwości korzystania z części zakresów krótkofalowych wykorzystywanych przez zagraniczne stacje. Od tych ograniczeń odstąpiono dopiero na fali przemian w listopadzie 1956 roku.
Była to zatem polityka prowadzona jednocześnie na kilku poziomach: poprzez zakłócanie fal radiowych, represje, propagandę i próby ograniczania możliwości technicznych samych odbiorników.
Bydgoszczanie wiedzieli, co dzieje się na Wzgórzu Dąbrowskiego
Choć działalność stacji zagłuszającej była objęta tajemnicą, mieszkańcy Bydgoszczy doskonale orientowali się w jej przeznaczeniu.
Szymaniak mówił o odnalezionych dokumentach aparatu bezpieczeństwa, z których wynika, że już na początku lat pięćdziesiątych zagłuszarka budziła wśród bydgoszczan otwartą wrogość.
W zachowanych zeznaniach osób pilnujących obiektu pojawiały się relacje o kierowanych pod ich adresem groźbach. Już w 1953 roku ostrzegano strażników, że stacja może zostać spalona. Padały zapowiedzi, że urządzenia zagłuszające zostaną zniszczone.
To ważny szczegół, ponieważ pokazuje, że listopadowa manifestacja nie była przypadkowym atakiem na obiekt państwowy, którego znaczenie tłum odkrył dopiero podczas marszu.
Zagłuszarka od lat stanowiła dla mieszkańców czytelny symbol ograniczania wolności.
Podobna sytuacja wystąpiła kilka miesięcy wcześniej w Poznaniu. Podczas Czerwca 1956 roku demonstranci zniszczyli tam urządzenia zagłuszające znajdujące się w budynku przy ulicy Jana Henryka Dąbrowskiego.
Szymaniak zwrócił uwagę na podobieństwo obu wydarzeń. Zarówno w Poznaniu, jak i w Bydgoszczy protestujący nie poprzestali na demonstracji politycznej, lecz skierowali swoją agresję przeciw urządzeniom służącym do blokowania informacji.
Od kina „Bałtyk” na Wzgórze Dąbrowskiego
Bezpośrednim impulsem do bydgoskiego Marszu Wolności stała się brutalna interwencja milicji przed kinem „Bałtyk” przy ówczesnej alei 1 Maja, dzisiejszej ulicy Gdańskiej.
18 listopada 1956 roku około godziny 18 przed kinem doszło do zamieszania w kolejce po bilety. Przybyli milicjanci próbowali zaprowadzić porządek, a następnie użyli pałek wobec zgromadzonych. Szczególne oburzenie wywołało pobicie młodego uczestnika zajścia.
Tłum zaczął szybko rosnąć. Do protestujących dołączali kolejni mieszkańcy, między innymi wierni wychodzący z nabożeństwa w pobliskim kościele Świętych Apostołów Piotra i Pawła.
Początkowo zgromadziło się kilkaset osób, ale w czasie przemarszu liczba uczestników wzrosła do kilku tysięcy. Według szacunków przywołanych podczas wykładu mogło ich być około trzech tysięcy.
Demonstranci ruszyli w kierunku Komendy Wojewódzkiej Milicji Obywatelskiej przy ulicy Chodkiewicza. Po drodze dochodziło do ataków na obiekty utożsamiane z władzą, między innymi budynek rozgłośni Polskiego Radia, kasyno związane z resortem spraw wewnętrznych oraz posterunki milicyjne.
Przede wszystkim jednak manifestacja nabierała wyraźnego charakteru politycznego. Wznoszono hasła „My chcemy wolności!”, „Precz z Ruskimi!”, „Niech żyją Węgry!” i „Niech żyje Poznań!”.
Pod komendą milicji doszło do sforsowania bramy, ale tłum ostatecznie odstąpił od próby zajęcia budynku. Wtedy Tadeusz Gulcz rzucił hasło wzywające do marszu na radiostację.
Demonstranci skierowali się na Wzgórze Dąbrowskiego.
Tam przecięto odciągi podtrzymujące maszt antenowy, doprowadzając do jego przewrócenia, a następnie zniszczono i podpalono urządzenia zagłuszające.
Podczas wykładu obecny był również uczestnik wydarzeń z 1956 roku, który potwierdził ważny szczegół: liny podtrzymujące maszt przecinano w sposób przemyślany, aby konstrukcja przewróciła się we właściwym kierunku i nie spadła ze wzgórza na położone niżej zabudowania.
Szymaniak zwracał także uwagę na zachowanie władz w czasie manifestacji. Przez znaczną część niemal dwugodzinnego marszu aparat partyjny i bezpieczeństwa nie podjął skutecznych działań przeciw protestującym. Dopiero około godziny 20 zapadły decyzje o pacyfikacji, a oddziały milicji i KBW przystąpiły do interwencji na Wzgórzu Dąbrowskiego.
Historyk przyznał, że okoliczności tej opóźnionej reakcji nadal nie są w pełni wyjaśnione.
Od „chuligańskich wybryków” do przywrócenia dobrego imienia
Wydarzenia 18 listopada nie zakończyły się wraz ze zniszczeniem zagłuszarki. Władze rozpoczęły represje wobec uczestników demonstracji, a komunistyczna propaganda próbowała przedstawiać cały protest jako zwykłe chuligaństwo.
W ten sposób usiłowano zatrzeć jego polityczny, antysowiecki i wolnościowy charakter.
Uczestników aresztowano, sądzono i skazywano na kary więzienia, sięgające nawet sześciu lat. Dopiero w 2017 roku doszło do unieważnienia komunistycznych wyroków.
Szymaniak podkreślił znaczenie tego rozstrzygnięcia, dziękując między innymi prokuratorowi Mieczysławowi Górze za działania zmierzające do prawnego przywrócenia dobrego imienia uczestnikom bydgoskiego protestu.
Podczas spotkania historyk odniósł się również do dzisiejszego upamiętniania Bydgoskiego Listopada. Tego samego dnia, w 70. rocznicę wydarzeń, na ulicy Gdańskiej, w miejscu, w którym rozpoczęła się manifestacja, odsłonięto nową tablicę pamiątkową.
Zapowiedział także przygotowanie dwóch publikacji poświęconych Bydgoskiemu Listopadowi 1956 roku – popularnonaukowej oraz obszerniejszej, wyposażonej w aparat naukowy.
Z wykładu wyłaniał się obraz wydarzeń znacznie bardziej złożonych niż samo zniszczenie drewnianego masztu i radiowej aparatury.
Bydgoszczanie wystąpili przeciwko urządzeniu, które było materialnym wyrazem polityki prowadzonej przez komunistyczne państwo od wielu lat. Państwo to nie tylko kontrolowało własne środki przekazu, ale angażowało ogromne środki finansowe, techniczne i policyjne, aby obywatele nie mogli usłyszeć informacji pochodzących z innych źródeł.
Zniszczenie zagłuszarki było więc zarówno konkretnym aktem sprzeciwu wobec cenzury, jak i symbolicznym odrzuceniem prawa komunistycznej władzy do decydowania o tym, co Polakom wolno wiedzieć.