Prof. Andrzej Zybertowicz: gdy AI daje narzędzia, odbiera rozumienie świata
fot. pixabay
W wywiadzie dla PAP, wraz ze współautorem Baruchem Jaakovem Janowiczem, prof. Zybertowicz zaprezentował głęboką krytykę wpływu sztucznej inteligencji i mediów cyfrowych na funkcjonowanie ludzkiego umysłu i społeczeństwa. Choć dostrzega użyteczność narzędzi AI — takich jak szybki dostęp do informacji czy pomoc w realizacji niektórych zadań — to bilans ich skutków ocenia skrajnie negatywnie.
Inne z kategorii
TSUE vs. Polska: Kolejny spór o Turów wywołuje emocje
Między żłóbkiem a bombką. O potrzebie nowego języka sztuki religijnej
Skala szkód wobec korzyści
Zybertowicz argumentuje, że korzyści z rozwoju AI są znikome w porównaniu z kosztami społecznymi. Wskazuje na modele rekomendacyjne w mediach społecznościowych, które przez lata kształtowały nawyki ludzi, zwiększając czas spędzany przed ekranami i uzależniając uwagi od ciągłego strumienia bodźców — co nazwał technologicznym „scrollowaniem bez końca”. Efektem jest dramatyczne rozregulowanie układu nagrody w mózgach użytkowników, osłabienie samokontroli i spadek zdolności do długofalowego planowania .
Konsekwencje psychologiczne i społeczne
Profesor przedstawia wielopoziomowy łańcuch skutków:
-
Fizjologiczny i psychologiczny: nadmiar bodźców powoduje skrócenie koncentracji, dezintegrację procesów poznawczych oraz wzrost poczucia zagubienia i depresji — szczególnie u młodych ludzi.
-
Międzyludzki i społeczny: spadek kompetencji komunikacyjnych i empatii — konsekwencja dominacji komunikacji ekranowej nad bezpośrednią interakcją.
-
Kulturowy i polityczny: zatrzymanie międzypokoleniowej transmisji wiedzy i wartości, co prowadzi do zerwania więzi społecznych i narastania polaryzacji politycznej. Tego rodzaju „turbodoładowanie” manipulacji informacji uznaje za jedno z najbardziej realnych osiągnięć cyfrowej rewolucji, choć nie tych, które służą społeczeństwu .
Praktyczne rekomendacje: jak odzyskać kontrolę
Zybertowicz proponuje trzy zasady, które mogą pomóc jednostce i wspólnocie odzyskać panowanie nad uwagą i relacjami:
-
Zasada Czystego Umysłu: bez ekranów rano i wieczorem — kontrola nad nastrojem i uwagą.
-
Zasada Ciszy: eliminacja powiadomień, które rozpraszają i uzależniają.
-
Zasada Obecności: priorytet codziennej, twarzą w twarz, relacji społecznych zamiast ciągłej stymulacji cyfrowej.
Takie praktyki pojawiają się także w programach terapeutycznych w USA czy Australii, które pomagają osobom z problematycznym czasem ekranowym wrócić do realnej interakcji i sprawczości.
Instytucjonalna odporność społeczna
Wywiad ujawnia, że prof. Zybertowicz uczestniczy w projekcie „Model powszechnej służby publicznej dla Polski”, mającym na celu budowanie odporności młodych ludzi na negatywne skutki technologii ekranowych. Projekt zakłada ćwiczenia grupowe i działania społeczne — od pracy z seniorami po pomoc społecznościom lokalnym — by pokazać, że życie „offline” może być bardziej satysfakcjonujące niż pogoń za lajkami.
AI a podziały społeczne
W kontekście społeczno-politycznym Zybertowicz przestrzega przed techno-entuzjazmem: przekonaniem, że narzędzia technologiczne mogą zastąpić wysiłek moralny i współpracę społeczną. Ostrzega, że bez pracy nad więziami społecznymi i edukacją moralną, dostęp do AI może pogłębiać nierówności — bogaci zyskają prywatnych nauczycieli i ochronę prywatności, a biedni pozostaną w świecie rekomendacji i nadzoru algorytmicznego.
Algorytmy, wolność słowa i debata publiczna
Zybertowicz wskazuje, że cenzura XXI wieku coraz częściej przybiera formę zalewania informacyjnego, gdzie prawda tonie w szumie treści. Proponuje:
-
Algorytmiczną przezroczystość — prawo użytkownika do wyboru sposobu filtrowania treści.
-
Publicznych audytorów algorytmów — by systemy rekomendacyjne nie promowały nienawiści i kłamstwa.
-
Kulturę „niespiesznej debaty” — uznanie, że wolność słowa to nie to samo, co wolność zasięgu; prawda nie jest mierzona wiralowością.
Rozmowa z prof. Andrzejem Zybertowiczem to alarmujące ostrzeżenie przed „cyfrowym osłabieniem” ludzkiego rozumu i społecznych więzi. Jego diagnoza łączy socjologiczną analizę z praktycznymi propozycjami, które — choć mogą się wydawać konserwatywne — mają wspólny cel: odzyskanie ludzkiej autonomii i zdolności rozumienia świata wobec technologii, która zamiast służyć, coraz częściej nami rządzi.
Prof. Andrzej Janusz Zybertowicz (ur. 30 września 1954 w Bydgoszczy) to polski socjolog, publicysta i profesor nauk społecznych, wieloletni nauczyciel akademicki Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu oraz doradca społeczny prezydentów RP – Lecha Kaczyńskiego (2008–2010) i Andrzeja Dudy (od 2015). Jego prace łączą analizę zjawisk społecznych i politycznych z refleksją ideową nad współczesnymi przemianami cywilizacyjnymi. Jest autorem książek m.in. „Samobójstwo Oświecenia?”, „Cyber kontra real” i „AI Eksploracja” oraz szeregu artykułów naukowych i publicystycznych analizujących rolę technologii, mediów i instytucji w życiu społecznym.
