[KOMENTARZ TYGODNIKA] Nihilizm nie rodzi się znikąd. Kto nauczy młodych ludzi, że życie ma sens?

Profesor Cezary Kościelniak, komentując dramatyczne wydarzenie w Krakowie, zwrócił uwagę na problem nihilizmu. Nie tylko tego radykalnego, który manifestuje się w przemocy i odrzuceniu wszelkich norm, ale również nihilizmu codziennego, znacznie mniej spektakularnego. Takiego, który każe człowiekowi odwracać się od budowania, od odpowiedzialności, od poszukiwania sensu. Nihilizmu, który potrafi skrywać się pod pozorami normalnego życia, konsumpcji, a nawet społecznego zaangażowania.

Myślę, że to trafna diagnoza. Chciałbym jednak pójść o krok dalej i zapytać o przyczynę. Mam bowiem wrażenie, że współczesny nihilizm jest przede wszystkim związany z kryzysem wychowania. I że zbyt często usiłujemy leczyć jego skutki, unikając rozmowy o źródłach choroby.

Człowiek nie rodzi się z gotowym systemem wartości

Nie rodzimy się ze świadomością, czym jest sprawiedliwość, odpowiedzialność, wierność czy poświęcenie. Owszem, człowiek ma naturalne predyspozycje do życia moralnego. Ale potrzebuje wychowania, aby nauczyć się rozpoznawać dobro, wybierać je i pozostawać mu wiernym również wtedy, gdy wybór okazuje się trudny.

Nie wystarczy wiedzieć, że nie wolno krzywdzić drugiego człowieka. Trzeba jeszcze rozumieć, dlaczego nie wolno. A najlepiej — tak ukształtować własne sumienie, aby krzywdzenie drugiego człowieka stało się czymś wewnętrznie nie do przyjęcia. To właśnie jest zadaniem wychowania.

Tymczasem od kilku dziesięcioleci obserwujemy charakterystyczne przesunięcie. Coraz częściej wychowanie rozumiane jest nie jako formowanie człowieka, lecz jako zapewnianie mu warunków do swobodnego rozwoju. Dorośli mają przede wszystkim nie przeszkadzać, nie narzucać, nie ograniczać, nie wywierać presji. Oczywiście, historia wychowania zna aż nadto przykładów nadużywania autorytetu. Ale z faktu, że autorytet może zostać nadużyty, nie wynika przecież, że należy z niego zrezygnować.

Dziecko, któremu nikt nie pokazuje, co jest dobre, nie staje się automatycznie człowiekiem wolnym. Staje się człowiekiem, który musi samodzielnie poszukiwać odpowiedzi na pytania, do których często jeszcze nie dorósł. A odpowiedzi podsunie mu ktoś inny: środowisko rówieśnicze, internet, influencer, przypadkowa ideologia. Pustka wychowawcza nie pozostaje pusta.

Dorośli, którzy nie chcą być dorosłymi

Hannah Arendt w słynnym eseju Kryzys edukacji zwracała uwagę na rzecz fundamentalną. Wychowując dziecko, dorośli biorą odpowiedzialność nie tylko za nie samo, ale również za świat, do którego je wprowadzają. To niezwykle ważne spostrzeżenie.

Wychowanie nie polega bowiem na tym, aby nieustannie dostosowywać świat do oczekiwań dziecka. Polega także na stopniowym wprowadzaniu dziecka w rzeczywistość, która istniała przed nim i będzie istnieć po nim. Rzeczywistość posiadającą własną historię, kulturę, zasady i zobowiązania. Aby jednak móc wprowadzać młodego człowieka w ten świat, trzeba najpierw samemu uznać go za coś wartościowego.

Jak jednak wychowywać do odpowiedzialności, jeśli sami dorośli traktują wszelkie trwałe zobowiązania jako ograniczenie wolności? Jak przekazywać przekonanie o wartości prawdy, jeżeli w publicznym życiu prawda coraz częściej ustępuje skuteczności? Jak wymagać od młodego człowieka szacunku wobec drugiego, kiedy codziennie obserwuje on dorosłych, którzy z pogardą odnoszą się do swoich przeciwników?

Dzieci uczą się przecież nie tylko z tego, co im mówimy. Uczą się przede wszystkim z tego, jak żyjemy. Możemy wygłosić tysiąc wykładów o szacunku, ale jeśli dziecko każdego dnia słyszy w domu pogardliwe komentarze o innych ludziach, to właśnie pogardę uzna za naturalny sposób odnoszenia się do świata. Możemy przekonywać o wartości rodziny, ale jeśli sami nie znajdujemy czasu na wspólną rozmowę, ba, jeśli otwarcie wyrażamy przyzwolenie na rozbijanie rodziny z byle powodu,  nasza nauka pozostanie pustym dźwiękiem.

Dostojewski wiedział, że kryzys zaczyna się wcześniej

Profesor Kościelniak przywołuje Biesy Fiodora Dostojewskiego. Bardzo słusznie. To przecież powieść nie tylko o nihilizmie, ale również o jego duchowej genealogii. Dostojewski pokazuje, że radykalne odrzucenie norm moralnych nie bierze się znikąd. Wyrasta z wcześniejszego rozkładu przekonań, z intelektualnej nieodpowiedzialności, z osłabienia więzi międzyludzkich. Z sytuacji, w której człowiek przestaje wierzyć, że istnieje jakikolwiek porządek moralny większy od niego samego.

Co szczególnie interesujące, w Biesach istnieje również dramatyczny wymiar międzypokoleniowy. Idee, którymi starsze pokolenie niekiedy beztrosko igrało, młodsi zaczynają traktować ze śmiertelną powagą. To, co dla jednych było intelektualną prowokacją, dla drugich staje się programem działania. Zbrodnia i kara podejmuje podobny problem. Czy nie obserwujemy dzisiaj czegoś podobnego?

Przez lata przekonywano, że każdy powinien samodzielnie konstruować własny system wartości, że moralność jest przede wszystkim sprawą indywidualnego wyboru, że nie istnieje jedna prawda o człowieku. A potem dziwimy się, gdy ktoś wyciąga z tych założeń wnioski, których sami nie chcieliśmy wyciągnąć.

Oczywiście nie oznacza to, że każdy relatywista zostanie nihilistą, a każdy nihilista człowiekiem niebezpiecznym. Ale warto zapytać, czy społeczeństwo, które nie potrafi wskazać żadnego wspólnego fundamentu moralnego, może skutecznie wychowywać kolejne pokolenia?

Nie da się nauczyć cnoty za pomocą instrukcji

Alasdair MacIntyre w swojej znakomitej książce Dziedzictwo cnoty pokazywał, że współczesna kultura moralna posługuje się pojęciami, które coraz częściej tracą związek z tradycjami i praktykami nadającymi im sens. Mówimy o sprawiedliwości, odpowiedzialności, godności czy dobru, ale nie zawsze potrafimy uzgodnić, co te pojęcia właściwie oznaczają i dlaczego miałyby nas obowiązywać.

MacIntyre przypomina znaczenie cnót, których nie zdobywa się przez samo poznanie zasad. Nabywa się je poprzez praktykę, uczestnictwo we wspólnocie i naśladowanie ludzi, którzy sami starają się żyć dobrze.

Żaden program szkolny, najbardziej nawet wyrafinowany, nie zastąpi codziennego doświadczenia życia w środowisku, w którym dobro jest rzeczywiście traktowane poważnie. Nie da się nauczyć odpowiedzialności bez powierzania odpowiedzialności. Nie da się nauczyć uczciwości, jeżeli uczciwość nie jest praktykowana. Nie da się wychować człowieka zdolnego do miłości wyłącznie za pomocą pogadanek o miłości. Potrzeba rodziny, szkoły, wspólnoty, wreszcie konkretnych ludzi, którzy staną się przewodnikami.

Potrzeba także wymagań. Nie jako demonstracji siły dorosłych, lecz jako wyrazu przekonania, że młody człowiek jest zdolny do czegoś więcej niż zaspokajanie własnych potrzeb.

Dlaczego nie wystarczy kolejny zakaz?

Kiedy wydarza się tragedia, niemal natychmiast pojawiają się pomysły nowych regulacji. Należy czegoś zakazać, wprowadzić kontrolę, zaostrzyć sankcje, stworzyć procedurę, powołać instytucję. Nie twierdzę, że wszystkie te działania są pozbawione sensu. Państwo ma obowiązek chronić obywateli. Szkoła musi reagować na przemoc. Niebezpieczne zachowania wymagają odpowiednich interwencji.

Ale nawet najdoskonalszy system kontroli nie zastąpi sumienia. Prawo może powstrzymywać człowieka przed czynieniem zła za pomocą groźby kary. Wychowanie powinno sprawić, aby człowiek nie chciał czynić zła, również wtedy, gdy nikt go nie obserwuje i żadna kara mu nie grozi. To zasadnicza różnica.

Zamiast nieustannie zastanawiać się, jak skuteczniej kontrolować młodych ludzi, powinniśmy zapytać, dlaczego coraz trudniej przekazać im wewnętrzne zasady postępowania. Dlaczego tak wielu dorosłych boi się wychowywać? Dlaczego wymagania uchodzą niekiedy za coś podejrzanego? Dlaczego rodzina, która powinna być pierwszym środowiskiem formacji moralnej, często zostaje sama ze swoimi problemami?

I dlaczego tak łatwo godzimy się na sytuację, w której szkoła ma uczyć wszystkiego, rodzice nie mają na nic czasu, a wychowaniem w praktyce zajmują się algorytmy?

Odbudować to, czego nie da się zadekretować

Nie chciałbym, aby te rozważania zostały odczytane jako kolejne narzekanie na młode pokolenie. Przeciwnie. Myślę, że młodzi ludzie mają prawo oczekiwać od nas czegoś więcej niż nieustannego komentowania ich kondycji moralnej. Mają prawo oczekiwać, że pokażemy im świat, w którym warto żyć.

Świat, w którym prawda nie jest jedynie narzędziem w sporze, odpowiedzialność nie jest synonimem opresji, a wolność nie oznacza samotności człowieka pozostawionego z własnymi wyborami.

Oczywiście rodzina nie jest magicznym rozwiązaniem wszystkich problemów. Bywają rodziny dysfunkcyjne, a wielu ludzi wychowanych w dobrych domach dokonuje złych wyborów. Nie da się też każdego aktu przemocy wyjaśnić niedostatkami wychowawczymi. Ludzka rzeczywistość jest bardziej skomplikowana.

Ale to wszystko nie zmienia podstawowej prawdy: wychowanie jest jednym z najważniejszych sposobów, w jakie społeczeństwo troszczy się o swoją przyszłość. Kryzys wychowania nie oznacza zatem wyłącznie problemów dzieci i młodzieży. Jest kryzysem całej wspólnoty, która traci zdolność przekazywania następnym pokoleniom tego, co sama uznaje za dobre i wartościowe.

Profesor Kościelniak słusznie przypomina, że nihilizm nie jest zjawiskiem nowym. Towarzyszy nowoczesności od dawna, a literatura i filozofia uczyniły go przedmiotem przenikliwych analiz. Pozostaje jednak pytanie, co z tych analiz wynika. Bo jeśli na stwierdzeniu, że żyjemy w czasach nihilizmu, poprzestaniemy, będziemy mogli jeszcze przez wiele lat pisać coraz bardziej błyskotliwe diagnozy. I niewiele się zmieni.

Może zatem zamiast kolejnej diagnozy potrzebujemy odbudowania elementarnych relacji: między rodzicami a dziećmi, nauczycielami a uczniami, starszymi a młodszymi. Odbudowania autorytetu, który wynika z odpowiedzialności, a nie z samego prawa do wydawania poleceń. A przede wszystkim potrzebujemy odzyskania przekonania, że wychowanie nie jest zamachem na ludzką wolność, lecz jednym z warunków jej dojrzałego przeżywania.

Nihilizm zaczyna zwyciężać nie wtedy, gdy młody człowiek zadaje pytanie o sens życia. Takie pytanie jest przecież czymś naturalnym i potrzebnym. Zaczyna zwyciężać wtedy, gdy młody człowiek nie znajduje nikogo, kto potraktowałby to pytanie poważnie.

Michał Jędryka